مسجد جامع بلخ در بين بازار شهر واقع شده و زينه زيبائى داشت ، كه آن را به چوب منقش پوشيده بودند ، و شهر بلخ هفت دروازه داشت : باب نوبهار - باب رحبه ( رخنه ) - باب جديد - باب هندوان - باب يهود - باب شست‌بند - باب يحيى ( بختى ) . شهر نهر بزرگى داشت و خندقى اطراف آن را احاطه ميكرد ، و تمام آباديهاى آن از گل بود . « 1 » اصطخرى گويد : كه بلخ حصارى گلى دارد و ربض ، و مسجد جامع در وسط شهر است ، كه در حوالى آن بازارهاست ، و اين مسجد همواره از مردم پر مىباشد ، و شهر بوسيلهء نهريكه ده آس ناميده مىشود ، و در ربض باب نوبهار جاريست سيراب مىشود . آب اين نهر باندازهء ده آسياست و روستاها را تا سياه گرد سرسبز مىسازد و باغها و تاكستانها دارد . « 2 » بقول يعقوبى بلخ دو حصار داشت كه در زمان قبل از ان داراى سه حصار و دوازده در بود ، و آن را ميانهء خراسان مىپنداشتند ، كه به فرغانه و رى و سيستان و خوارزم و كرمان و ملتان و قندهار و كشمير بهر طرف سىسى مرحله فاصله داشت ، و حصار ربض بلخ داراى چهار دروازه و مساحت شهر سه ميل در سه ميل بود ، و سى و هفت شهرك مربوط بلخ شمرده مىشد . « 3 » شهر بلخ كه در فتنهء چنگيزى تخريب شده بود ، هنگاميكه بعد از 732 ه ابن بطوطه آن را مىديد ، با وجود ويرانى منظر با شكوهى داشت ، و بناهاى اصلى كاملا استوار بوده و آثار مسجد و مدارس بر جاى و نقوش پايه‌هاى عمارات غالبا برنگ لاجورد بود . « 4 » و بقاياى بلخ تا قرن دهم هجرى هم وجود داشت ، و سلطان محمد مفتى بلخى ( حدود 970 ه 1562 م ) گويد كه بلخ بيست نوبت ويران شده و پس عمارت يافته . و اين قلعه كه اكنون مسكن مردم است مشهور است به قلعهء هندوان ، كه در زمان

--> ( 1 ) - احسن التقاسيم 302 ( 2 ) - مسالك الممالك 278 ( 3 ) - البلدان 51 ( 4 ) - سفرنامهء ابن بطوطه 387 ترجمه فارسى طبع تهران 1337 ش