عبد الحي حبيبى
460
تاريخ افغانستان بعد از اسلام ( فارسى )
زراعت ، و سرسبزى موقوف بود ، و اگر بندى براى ريگ بسته نشدى ، چون در اطراف زرنج ريگ بسيار بود ، و باد هم شديد ميوزيد ، پس ديهها و زراعت را خساره رسيدى . « 1 » براى استفاده از آب درياهاى ديگر نيز مردم آن وقت سعى كردهاند ، و در يونت ديگر كشاورزى يعنى ساحت مجراى هريرود ، بوسيلهء جوى كنى آبهاى فراوان بزمينهاى مزروع جارى شدى . بقول اصطخرى شهر هرات ، در هر طرف و هر دروازه آب جارى و باغها داشت ، كه دروازه فيروزآباد ( اكنون دروازهء قندهار ) آبادانتر از ديگران بود . آب هريرود از كروان غور سرچشمه گرفته و تا هرات انهار متعددى از ان كشيده شدى . اول : نهر نوجوى « 2 » كه روستاى سپيد سنگ « 3 » را آب ميداد . دوم : نهر بارست « 4 » كه روستاى گواشان « 5 » و سياوشان « 6 » و مالن « 7 » و تيزان « 8 » و روامز « 9 » را آبيارى كردى . سوم : نهر النجان « 10 » در روستاى سوسان « 11 » .
--> ( 1 ) - حاشيه تاريخ سيستان 21 بحوالت عجائب البلدان خطى . ( 2 ) - در اصطخرى برخوى و يرخوى و برجوى ؟ در ابن حوقل : بوخوى ؟ و در ادريسى : و حرى ؟ و در مقدسى : دو حون ؟ كه همه مصحف نوجوى است ، و اكنون جوىنو يكى از بلوكهاى معمور هراتست ، كه شايد در قديم نوجوى بود . ( 3 ) - در متن اصطخرى و ابن حوقل : سنداسنگ ، و در برخى نسخ خطى سپيداسنگ . و در مقدسى شبيدان ؟ و در ادريسى : سمنداسنه ؟ است ، كه عبارت از او لنگسنگ سپيد كنونى باشد . ( 4 ) - كذا در اصطخرى و ابن حوقل . كه در بعضى نسخ خطى باريست است ، و در مقدسى با رشت آمده اكنون : نهر گزره . ( 5 ) - به فتحهء اول اكنون هم موجود است . ( 6 ) - اكنون به همين نام موجود است . ( 7 ) - اكنون مالان . ( 8 ) - اكنون : بلوك ادوان تيزان . ( 9 ) - كذا در اصطخرى و ابن حوقل كه اكنون وجودش معلوم نشد . ( 10 ) - در اصطخرى و ابن حوقل : اذريجان ؟ كه صحيح آن بلوك النجان كنونى شمال هريست . ( 11 ) - كذا در اصطخرى و ابن حوقل . مقدسى : منوسان بدون نقطه دوم ؟ اكنون معلوم نشد .