خراج خراسان و متعلقات آن در كشور خلفاء مملكت اسلامى در عصر هارون و مامون خلفاء عباسى به نهايت اتساع خود رسيده بود ، كه 27 ولايت شرقى و غربى به تعداد نفوس دو صد تا دو نيم صد مليون داشت . « 1 » و از جمله اقاليم شرقى آن : مكران - طوران - بيابان خراسان - سيستان - نفس خراسان - و سند مورد بحث و مطالعهء ما درين سطور است ، كه اين سرزمين در مقابل فتوح عرب ، مقدرات مشتركى داشته است ، و طوريكه ابن حوقل اشاره مىكند : در خراسان سرزمين‌هائى بوده ، كه ماليات آن را در سالى به يك بار گرفتندى ، و نيز از برخى اراضى مانند هرات به دوبار ماليه گرفته شدى . « 2 » تا جاييكه از اوراق تاريخ برمىآيد : دولت عباسى از سرزمين‌هاى خراسان و لواحق آن عايدات ذيل را از موارد مالى سابق الذكر داشته است : بقول جهشيارى و ابن خلدون : ابو عبد اللّه محمد بن عبدوس جهشيارى ( حدود 331 ه 924 م ) گويد كه در عصر هارون الرشيد ، عمر بن مطرف كاتب تقدير ( احصائيه ) لايحهء عائدات بيت المال را ساخت ، و آن را به يحيى بن خالد برمكى تقديم داشت . « 3 » درين احصائيه عوائد تمام ولايات مملكت عباسى ثبت است ، و ما آنچه بسرزمين خراسان و موارد بحث ما تعلق دارد مىآوريم :

--> ( 1 ) - تاريخ تمدن اسلامى 1 / 83 ( 2 ) - صورة الارض 424 ( 3 ) - كتاب الوزراء و الكتاب 281 ببعد