بوجود آورد ، چون در عصر امويان فتوح اسلامى پهنايى يافت عبد الملك بن مروان در حدود سال 81 ه 700 م دواوين حكومتى را به زبان عربى گردانيد و عباسيان نيز ديوان مركزى خراج و ماليات را در كرسى خلافت وضع كردند ، كه بار اول در عصر سفاح نخستين خليفه عباسى ، خالد بن برمك بلخى ( بنابر تجاربى كه درين راه از اوضاع ديوانى و مالى خراسان داشت ) به وزارت و رياست آن منصوب بود ، و پس ازو هم پسرش يحيى همين شغل را داشت ، و او در ايام المهدى دواوين خراج پارس را تدوين و مقدار ماليات آن را ضبط و معين نمود . « 1 » امويان دامنهء فتوح اسلامى را شرقا تا كرانهاى سند ، و شمالا تا اقاصى سغد و مرزهاى چين رسانيدند ، كه اين سرزمين قبل از فتح اسلامى قسما به شاهان ساسانى پارس ، و بعضا به شاهان و ملوك بومى تعلق داشت . قرار تشكيلات ملكى كه تا آخر عصر ساسانيان و سقوط ايشان در نصف اول قرن نخستين هجرى ، در خراسان وجود داشت ، وزير ماليه و رئيس مسئول امور ماليات و كاشت كارى و صنائع را و استريوشان سالار گفتندى ، و در تحت امر او به هر ولايت يكنفر مستوفى محاسب مقرر شدى ، كه او را شهر پوآمار كار خواندندى . و فراهم‌آورى ماليات زمين و جزيهء شخصى يا سرانه ، وظيفهء ايشان بود . از زمين كشتى و سرسبز مطابق مقدار پيدا و ار آن يك ششم ( سدس ) تا يك ثلث گرفتندى ، كه بقول دينورى اين مقدار از يك دهم تا يك نصف هم رسيدى « 2 » هيون تسنگ در ولايات جنوب غربى افغانستان كه از قندهار كنونى بنام پو - لا - سى آغاز مىيافت ، يكنوع گزيت ( جزيه ) را متذكر است ، كه هر فرد خانواده چهار سكهء سيمين را به حكومت پرداختى « 3 » و ازين برمىآيد ، كه شاهان زابل و رتبيلان از رعاياى خود ، ماليهء سرانه ( جزيه ) را باندازهء چهار درهم ( تخمينا 20 افغانى ) ميگرفتند .

--> ( 1 ) - تاريخ تمدن اسلامى 1 / 171 ( 2 ) - ايران عهد سامانى ترجمه اردو 160 ( 3 ) - سى - يو - كى كتاب 11 فصل پو - لا - سى