جلوگيرى مىنمود . سازنده‌هاى اين نوع « بادگير » ها بيشتر معماران و بنّايان يزدى بودند . ارتباط حياط خانه با اتاق‌ها و حتّى كوچه از طريق راهروهايى برقرار مىشد كه به آن‌ها « دهليز » ( داليز daliz ) مىگفتند . خانه به وسيلهء يك « در » با كوچه ارتباط مىيافت . در فاصلهء اين « در » و حياط يك « هشتى » و پس از آن با يك يا دو زاويهء قائمه دهليز يا دالانى بود كه به حياط مىرسيد و راه خانه به كوچه بود . اين زوايا را براى آن درست مىكردند كه از توى كوچه درون خانه و حياط آن ديده نشود . به‌جز اين دهليز در بين اتاق‌ها نيز دهليزهايى بود كه درهاى ورودى اتاق‌ها به آن‌ها باز مىشد تا از وزش مستقيم باد و نفوذ گردوغبار - كه در بيرجند بسيار زياد بود - به داخل اتاق‌ها پيشگيرى شود . درهاى اتاق‌ها معمولا روى « پاشنه‌گرد » ( پاشنه‌گرد pasne gard ) مىچرخيد و معمولا چوبى و دو لتى و بدون شيشه بود و با زنجيرى كه در پشت آن‌ها تعبيه مىگشت بسته و قفل مىشد ، اين درها « چهارچوب » ( چارچو car cu ) نداشت و بهترين آن‌ها را از « خواف » مىآوردند . ( درهاى خوافى در بيرجند به خوبى شهرت داشت ) . درهاى چهارچوب‌دار كه با لولا به چهارچوب وصل مىشد جديد بودند و اختصاص به خانه‌هاى اعيانى و نسبتا نوساز داشتند . در ورودى و اصلى خانه كه به كوچه باز مىشد بزرگتر و ضخيم‌تر و محكم‌تر از درهاى اتاق‌ها بود . اين در معمولا دو لتى بود و هر لت ( لنگه lenge ) از چند تخته چوب كلفت و مقاوم ساخته مىشد و با آن‌كه روى « پاشنه‌گرد » مىچرخيد در جلوى آن از سوى كوچه چهارچوب ضخيمى وجود داشت كه پايين و بالاى در و روى پاشنه‌گردها را مىپوشانيد . رويهء بيرونى درهاى خروجى و ورودى با قبّه‌هاى فلزّى و كوبه‌اى كه بر روى يك لت و حلقه‌اى كه بر روى لت ديگر نصب مىشد و به آن‌ها « آهن جامه » ( اان جامه an jome ) مىگفتند تزيين مىشد ، كوبه و حلقه ، كار زنگ اخبار را مىكرد . بالاى چهارچوب يك « زرفين » و بالاى دو لنگهء در دو زنجير مخصوص نصب مىشد ، اين زنجيرها شكلى خاص داشت و شكاف سر آهنى آن‌ها روى « زرفين » قرار مىگرفت و روى آن را قفل مىكردند « 1 » . در پشت در ورودى برخى از خانه‌ها نوعى قفل بست چوبى تعبيه مىشد كه به آن « رومى rumi » مىگفتند . « رومى » عبارت از دو قطعه چوب ضخيم بود كه ميان آن‌ها را مقدارى گود و خالى مىكردند و روى دو لنگهء در در كنار هم كوبيده مىشد و يك چوب نسبتا كلفت و دندانه‌دار از ميان آن دو قطعه چوب مىگذشت . اين چوب حكم پشت‌بندى براى هر دو لنگهء در داشت و با يك كليد آهنى بزرگى از سوراخى كه روى در از بيرون ايجاد مىكردند حركت مىكرد و باز و بسته مىشد . درهاى

--> ( 1 ) . در بيرجند اين زنجير و گاه حلقه و زنجير را « زلفى zolfi » مىناميدند .