فصل يك عزادارىهاى ماه محرّم واقعهء جانسوز كربلا كه منجر به شهادت حضرت امام حسين ( ع ) - امام سوّم شيعيان - و جمعى از نزديكان و اصحاب و ياران آن حضرت گرديد در روز جمعه دهم ماه محرّم ( عاشورا ) سال 61 هجرى قمرى روى داد و از آن پس ماه محرّم بويژه « عاشورا » و روزهاى پيش و پس از آن ماه عزاى عمومى شيعيان جهان شد و چون مردم بيرجند و اكثريت بزرگ و قريب به اتفاق مردم شهر - بويژه تا نيم سده پيش - شيعى دوازده امامى بودند با فرا رسيدن اين ماه همگان عزادار و سياه‌پوش مىشدند و مراسم مفصّلى برگزار مىكردند بدينسان : در شب اوّل ماه محرّم چند تن از سادات كه شغل آنان « علمدارى » بود و به « سادات علمدار » معروف بودند « علم » هاى خود را سياه‌پوش مىكردند و آنها را با خود به در خانه‌هاى روحانيان و علماى بزرگ مذهبى و كارگزاران حكومتى و نامداران و توانگران و سرشناسان شهر مىبردند و براى اموات آنان « فاتحه » اى مىخواندند و درباره زندگان دعاى خير و آرزوى تندرستى و طول عمر و عزّت بيشتر مىكردند . صاحبان آن خانه‌ها - در برابر اين عمل « سادات » و به قصد سپاسگزارى - هدايايى مانند قند ، چاى ، آرد ، برنج و . . . و يا مبالغى پول براى آنان مىفرستادند . در نخستين روز ماه محرّم همين « علمدار » ها علمهاى سياه‌پوش را در « مسجد عاشورا » « 1 » به « تخت » « 2 » مىبردند و با طمأنينه و خواندن اشعارى آنها را به ايوان مسجد مىبردند و در آنجا به ديوارها تكيه مىدادند . در اين مراسم علما و روحانيان بزرگ و كارگزاران حكومتى و نامداران شهر و همه سرشناسان - از جمله شخص « امير قاين » -

--> ( 1 ) . نك : مسجد عاشورا . صص 118 - 117 . ( 2 ) . جايى كه علم‌ها را قرار مىدادند « تخت » ناميده مىشد .