در زمانى كه ما از آن سخن مىگوييم فاصله « شهر » با اين دو رشته كوه از شمال و جنوب حدود پنج تا شش كيلومتر بود . اين شهر مركز « شهرستان بيرجند » است كه در زمان پژوهش ما پنج بخش داشت ، بدين شرح : 1 - بخش درميان . 2 - بخش خوسف . 3 - بخش شوسف و نهبندان . 4 - بخش قاين . 5 - بخش مركزى و حومه . بخش قاين سال‌هاست كه « شهرستان » مستقلى شده به نام « قاينات » و مركز آن « شهر قاين » است . در سال‌هاى اخير بخش شوسف و نهبندان نيز به « شهرستان » تبديل گشته و « شهر نهبندان » مركز آنست و در نتيجه از وسعت گستردهء « شهرستان بيرجند » مقدار قابل ملاحظه‌اى كاسته شده است . « شهرستان » كنونى « بيرجند » چهار بخش و نوزده دهستان دارد ، بخش‌هاى چهارگانه اين شهرستان عبارتند از : 1 - بخش مركزى . 2 - بخش خوسف . 3 - بخش سربيشه . 4 - بخش درميان و مراكز اين بخش‌ها به ترتيب عبارتند از : 1 - شهر بيرجند . 2 - شهر خوسف . 3 - شهر سربيشه . 4 - شهر اسديّه . « شهر بيرجند » در زمان پژوهش ، محدود بود از شمال به « آسياب خيرآباد » ( ااسيا خيرابا [ د ] asiya xeyraba [ d ] ) از شرق به « تپهء كل كلاغان » ( تپّى كل كلاقا [ ن tappey kole kalaqo [ n ] ) و « قلعهء بالاى شهر » ( قلاى سردا qal'ey sorde ) ، از جنوب به « كشمان قصبه » و « رود پل باغ » ( rude pale baq ) ، از غرب به دامنهء غربى تپّهء « قلعهء پايين شهر » ( قلاى تادا qal'ey tada ) ، و « كوشه » ( عباس‌آباد ) در جنوب غربى شهر واقع بود كه هنوز هم هست . از مساحت « شهر » در آن زمان آگاهى دقيقى نداريم ولى با تخمين مىتوان گفت كه فاصلهء شرق تا غرب آن كمى بيشتر و فاصلهء شمال تا جنوبش اندكى كمتر از دو كيلومتر بود . استاد دكتر گنجى در مقالهء محققانه‌اى كه به زبان انگليسى در « ايرانيكا » نوشته‌اند محيط شهر آن روز را سه مايل ( حدود پنج كيلومتر ) ذكر كرده‌اند « 1 » . ارتفاع « بيرجند » از سطح دريا 1480 متر ، فاصلهء زمينى آن تا مشهد 486 كيلومتر و تا زاهدان 458 كيلومتر و فاصلهء هوايى آن تا تهران 791 كيلومتر مىباشد « 2 » . در آن زمان سه بستر رود فصلى در شهر بيرجند وجود داشت كه آبريز و آبراه ( مسيل )

--> « ماركوه » ( ماركو marku ) كه بىشباهت به قلهء دماوند نيست ( ولى خيلى كوچك‌تر و كوتاه‌تر از آنست ) با فاصله‌اى بيشتر در شمال شرقى شهر قرار دارد . كوه جنوبى در جاهاى مختلف به نام‌هاى گوناگون خوانده مىشود مانند « روّگ , « rowg « ريچ , « ric « يشت / يشد « yost / yosd و . . . بخشى از اين كوه كه در مواجههء جنوب بيرجند است به همان نام « باغران » ( باقرا [ ن ] baqero [ n ] ) معروف است . ( 1 ) . " ايرانيكا " ( Iranica ) . زير نام بيرجند ( Birjand ) معروف است . ( 2 ) . احمديان . دكتر محمد على . " جغرافياى شهرستان بيرجند " . ص 21 ( به نقل از جعفرى . عباس . " شناسنامهء جغرافيايى طبيعى ايران " . سازمان جغرافيايى و كارتوگرافى گيتاشناسى . تهران ) .