فصل پنج آموزشگاه‌ها و مراكز تعليماتى آموزشگاه‌ها و مراكز تعليماتى و مدارس بيرجند در دورهء سخن ما سه نوع بودند : 1 - مكتب‌خانه‌ها . 2 - مدرسهء طلّاب ( حوزهء علمى دينى ) . 3 - مدارس جديد . 1 - 5 - مكتب‌خانه‌ها : پيش از تأسيس مدارس جديد و تا سال‌ها پس از آن تعدادى « مكتب » « 1 » يا به تعبير ديگر « مكتب‌خانه » در شهر بيرجند وجود داشت كه در آن‌ها خواندن قرآن و قرائت نماز و ادعيّه و واجبات دينى و گاهى نوشتن را به كودكان مىآموختند . در اين مكتب‌خانه‌ها پسران و دختران نابالغ باهم درس مىخواندند و طرز اداره و شيوه و روش تدريس در آنها با مكتب‌خانه‌هاى شهرهاى ديگر تفاوتى نداشت . در آن زمان ده مكتب‌خانهء مشهور در بيرجند داير بود كه شش‌تاى آنها توسّط « آخوند مرد » و چهارتا توسّط « آخوند زن » اداره مىشد . اين مكتب‌خانه‌ها عبارت بودند از : 1 - 1 - 5 - مكتب شيخ تخت‌كش : آخوند و مدير اين مكتب مردى بود به نام « شيخ محمّد » كه پيشهء اصلى او « كشيدن » و درست كردن « تخت گيوه » بود و به همين سبب به اسم « شيخ تخت‌كش » ( شيخ تخ‌كش taxkas seyxe ) معروف شده بود . اين شيخ معروفترين و بزرگترين مكتب‌خانهء پايين شهر را داشت و ضمن تعليم دادن به كودكان « تخت‌كشى » هم مىكرد و « تخت » هايى كه « مىكشيد » حسن شهرتى

--> ( 1 ) . واژهء « مكتب » در گويش بيرجند « متّب » تلفّظ مىشود .