مدارس عالى هم بسيار معدود بود و همه توانايى ادامهء تحصيل را نداشتند - در همان بيرجند و اطراف آن و شهرهاى جنوبى خراسان و بلوچستان و سيستان به شغل معلّمى روى مىآوردند و يا در ادارات دولتى به‌كار مشغول و « كارمند دولت » مىشدند « 1 » . طلّاب مدرسهء معصوميّه پس از اتمام دروس آن مدرسه اكثر وارد اجتماع مىشدند . بسيارى از آنها كه از روستاها آمده بودند به روستاى خود يا روستاى ديگرى مىرفتند و به هدايت و ادارهء امور مذهبى مردم مىپرداختند . به‌ندرت برخى از آنان - به‌ويژه فرزندان آيات بزرگ و مجتهدان معروف - به حوزه‌هاى علمى بزرگ و بزرگتر مانند مشهد ، اصفهان و نجف اشرف مىرفتند « 2 » و پس از اخذ درجه و اجازهء « اجتهاد » به بيرجند بازمىگشتند و يا در شهرى ديگر اقامت مىگزيدند . از ميان دانش‌آموختگان و فرهيختگان مدارس بيرجند در اواخر سدهء سيزدهم و اوايل سدهء چهاردهم خورشيدى نامدارانى برخاستند . اينان كسانى بودند كه يا توانسته بودند در تهران و يا خارج از كشور تحصيلات خود را ادامه بدهند و يا بر اثر استعداد و پشت‌كار و استفاده از دانشمندان و استادان محلّى به مراتب و درجات بالاى علمى برسند و برخى به مقامات بزرگ نيز مانند قضاوت ، استادى دانشگاه ، نمايندگى مجلس ، وزارت و . . . دست يابند . افراد نامبردهء زير از آن بزرگانند : اسدى . / محسن : / تحصيلات عاليه در آمريكا . اسدى . / سلمان : / تحصيلات عاليه در انگلستان . اسدى . / على اكبر : / تحصيلات عاليه در انگلستان . اسدى . / دكتر محمد حسين : / تحصيلات عاليه در بلژيك . اسدى . / مهندس على نقى : / تحصيلات عاليه در بلژيك . بنى اسدى . / محمد ابراهيم : / تحصيلات عاليه در هندوستان . خزيمه علم . / امير حسين : / تحصيلات عاليه در بيروت . سعيدى . / سيّد غلامرضا : / تحصيلات در بيرجند .

--> ( 1 ) . « معلّمان » بيرجندى شايسته‌ترين و باسوادترين و دلسوزترين معلّمان مناطق جنوب خراسان و بلوچستان و سيستان بودند تا جايى كه بيرجند را « كارخانهء معلّم‌سازى » نام گذاشته بودند . آقاى محمد رضا خسروى در نخستين مقالهء كتاب پاژ ( شماره 15 ) كه « ويژهء بيرجند » منتشر شده زير عنوان « در چگونگى اين بيرجنديه » مىنويسد : « . . . در همان زمان بچه‌ها به طنزى مايه گرفته از شهرت فرهنگى بيرجند ظرايف و طرايف جنوب خراسان را اين‌گونه برمىشمردند : خرماى طبس ، انار بجستان ، كاسهء گناباد ، بادام تربت ، انگور كاشمر ، زعفران قاين و آموزگار بيرجند . . . » نك : كتاب پاژ ( 15 ) . ص 5 . ( البتّه اين مطلب مربوط به سال‌هاى بعد است ولى مىتواند نمودار حسن شهرت معلّمان بيرجند باشد ) . ( 2 ) . در آن سال‌ها هنوز حوزهء علمى قم عظمت و شهرت امروز را نداشت .