فصل ده كلگاه‌ها واژهء « كلگاه » از دو جزء تركيب شده است : جزء نخست آن « كل » به معنى گودى يا گودال و كنده‌ايست كه آب در آن جمع مىشود « 1 » و جزء دوم آن « گاه » پسوند مكان است . كلگاه كه در گويش بيرجند « كلگاه » تلفّظ مىشود به چاله‌ها و گودال‌هاى بسيار بزرگى گفته مىشود كه در جايى پديد آمده يا احداث شده باشد و آب‌هاى اطراف در آن جمع شود . در بيرجند آن زمان دو « كلگاه » بزرگ وجود داشت كه هر دو در دامنهء شيب جنوبى تپّه‌هاى شهر بودند : 1 - 10 - كلگاه بويان ( كلگا / كلگوّ « 2 » / بويا [ ن ] kolga / kolgow / buyo [ n ] ) : اين « كلگاه » چالهء بسيار بزرگ و ژرفى بود كه در جنوب كوچهء « خواجه‌ها » و در شرق كوچه‌اى كه از روبروى حمّام « غيناب » به كشمان مىرفت واقع بود و آبريز كوچه‌هاى شيب جنوبى اين قسمت از تپّه‌هاى شهر بود ، از اين جهت در زمستان‌ها - به‌ويژه در بهارها - آب زيادى در آن جمع مىشد كه تا مدّت‌ها راكد باقى مىماند و زمانى طولانى پرآب بود تا اندك‌اندك آب آن تبخير مىشد يا در زمين نفوذ مىكرد و خشك مىشد . علاوه‌بر آن اين كلگاه آبريز دو حمّام آن محلّه ( حمّام غيناب و حمّام آقا ميرزا ) بود و فاضلاب اين دو حمّام هم به آن مىريخت در نتيجه آبى كه در آن جمع مىشد آلوده ، متعفّن و بسيار بدبو مىشد . به‌خصوص در تابستان‌ها و اوقاتى كه « كلگاه » آب نداشت و فقط همين

--> ( 1 ) . نك « كل » ها . صص 199 - 197 . ( 2 ) . واژه‌هايى كه به « آ » ختم مىشوند در هنگام « اضافه » « ا » ى پايانى آن‌ها به « وّ » تبديل مىشود و كسرهء اضافه نمىگيرند .