جمال رضايى
191
بيرجندنامه ( فارسى )
نقطه مىگذرد تخريب شده و از ميان رفته است . 8 - 7 - حمّام فرزانه ( هامم فرزانه hamome farzane ) : در كوچهء منزل « حاجى آقا رضا فرزانه » و در جنوب باغ منزل مسكونى او - در شرق كوچهء « فرزانه » - حمّام كوچكى بود كه به همان آقاى « فرزانه » تعلّق داشت و تقريبا يك حمّام خصوصى و خانوادگى بود ولى گاهى آن را اجاره مىدادند و مردم ديگر هم از آن استفاده مىكردند . اين حمّام اكنون وجود ندارد و از ميان رفته است و بهجاى آن خانهسازى كردهاند . حمّام فرزانه از آب « قصبه » آب مىگرفت . 9 - 7 - حمّام خيرآباد ( هامم خيرابا [ د ] hamome xeyraba [ d ] ) : در محلّهء « خيرآباد » - در شمال شرقى رود و در كوچهاى بهنام كوچهء « حمّام » ، دو حمّام كوچك در جوار هم ( دوقلّو ) وجود داشت كه يكى مردانه و ديگرى زنانه بود ، اين دو حمّام از آبى كه از ده « خيرآباد » در جويى روباز به شهر مىآوردند آب مىگرفتند و چون آب « خيرآباد » املاح و بهويژه نمك زياد داشت و خيلى شور بود مردم بر اين باور بودند كه براى درمان بيمارىهاى پوستى و دردهاى استخوانى و عضلانى مفيد است . اين دو حمّام را تخريب كرده و در محلّ آنها دكّان و مغازه ساختهاند . 10 - 7 - حمّام سر قبرستان ( هامم سر قبرستا [ ن ] hamome sor qabresto ) : در غرب كاروانسراى « مستوفى » و « مصلّا » - در شمال « رود » و بر سر راهى كه به قبرستان شهر مىرفت و هنوز وجود دارد - حمّام كوچكى بود كه آن را « ميرزا محمّد على مستوفى » ساخته بود . اين گرمابهء كوچك كه اكنون از ميان رفته است نيز با آب قنات « خيرآباد » اداره مىگشت . * * * تا سال 1302 و چند سال پس از آنكه شهر لولهكشى شد گرمابههاى شهر منحصر به همانها بود كه ياد كرديم . پس از آنكه شهر لولهكشى شد چند حمّام كه با آب لولهكشى اداره مىگشت ساخته شد و هرچه شهر بزرگتر شد بر تعداد آنها افزوده گشت تا آنجا كه اين حمّامها نياز شهر را برآورده مىكرد و ديگر به حمّامهاى عمومى نيازى نبود و آنها را تعطيل و بسيارى را تخريب كردند بهويژه كه برخى از مردم در خانههاى خود نيز « حمّام » ساختند و نياز به آن حمّامها نداشتند . اين حمّامها بيشتر در سالهايى ساخته شدند كه از محدودهء زمانى پژوهش ما بيرون است بدين جهت در اين گفتار از آنها سخنى به ميان نخواهد آمد . از آن ميان سه حمّام در دهههاى نخستين اين سده ساخته شده كه از آنها ياد مىكنيم :