جستار چهارم آب ، بزرگترين مشكل بيرجند 1 - قنات‌ها 2 - رودها و مسيل‌ها 3 - بندها 4 - آب‌انبارها 5 - حوض‌ها 6 - آب لوله‌كشى 7 - حمّام‌ها 8 - پاياب‌ها ، چاه پاياب ، جوىها 9 - آبريزگاه‌ها 10 - كلگاه‌ها 11 - يخدان‌ها ( يخچال‌ها ) 12 - آسياب‌ها بزرگترين مشكل و مهمترين مسألهء مردم بيرجند در آن زمان « آب » بود . به‌ويژه « آب شيرين » و « آشاميدنى » كه حيات مردم هميشه و همه‌جا بدان بسته است . در آن موقع در شهر بيرجند هيچ قنات يا منبع فيّاضى كه آب آن شيرين باشد وجود نداشت و اكنون هم ندارد و مردم ناگزير آب آشاميدنى خود را از آب‌انبارهايى كه برخى مردم خيّر ساخته بودند و در آن‌ها آب شيرين ذخيره مىشد تهيّه مىكردند . تنها دو قنات در شهر وجود داشت كه آب هر دو شور بود « 1 » . در اين جستار ما منابع و مجارى و مخازن آب را در آن زمان بيرجند و نيز جاهايى كه در آن‌ها از آب استفاده مىشد و در ده فصل معرّفى مىنماييم .

--> ( 1 ) . براى آگاهى بيشتر نگاه كنيد به مقالهء « يادى از بيرجند و آب‌هاى شيرين و شورش » از استاد دكتر محمّد حسن گنجى در يادنامهء احمد احمدى بيرجندى ( از شمار دو چشم . . . ) . مركز خراسان‌شناسى . مشهد . 1377 . صص 291 - 276 .