فصل پنج مزارها و زيارتگاه‌ها و مراسم مربوط به آن‌ها در جنوب خراسان - بويژه در بخشى از آن‌كه از ديرباز به نام " قهستان " خوانده مىشده و مخصوصا در خطّهء موسوم به « قاينات » - مزارها و زيارتگاه‌هايى وجود دارد كه از ديرباز مورد توجّه خاصّ مردم بوده و باور آنان بر آن بوده و هست كه در بسيارى از آن‌ها امام‌زادگانى شهيد و در برخى مشايخى بزرگ و در بعضى علمايى برجسته و عارفانى وارسته در خاك خفته‌اند . نام و شرح اين مزارها را مرحوم آيتى در « بهارستان » خويش به تفصيل آورده است و كسانى كه بخواهند دربارهء آن‌ها آگاهىهايى به دست آورند به آن كتاب مستطاب « 1 » - و نيز واژه نامهء گويش بيرجند « 2 » - مراجعه نمايند . در اين نوشتار كه سخن از شهر بيرجند تا شعاع تقريبى پانزده كيلومتر است ما تنها به زيارتگاه‌هايى كه در اين محدودهء جغرافيايى واقع هستند اشاره مىكنيم و گزارشى دربارهء آن‌ها و مراسمى كه در آن اجرا مىشده و هنوز مىشود مىنگاريم . اين زيارتگاه‌ها عبارتند از : 1 - مزار پايين شهر ( مزار تادا mazare ta de ) : كهن‌ترين و بزرگترين قلعهء بيرجند - چنان‌كه پيش از اين ياد شد - بر فراز تپّه‌اى در غرب شهر و « رود » ( خيابان انقلاب كنونى ) بنا شده و هنوز مقدار زيادى از برج و بارو و بناهاى مخروبهء آن برجاست « 3 » . زمين‌هاى مجاور اين قلعه - بر روى تپّه و شيب‌هاى آن - گورستان بوده و هنوز آثارى از بقاياى گورهاى كهنه در آنجا ديده مىشود .

--> ( 1 ) . آيتى . « بهارستان » . صص 247 - 127 . ( 2 ) . « واژه‌نامهء گويش بيرجند » . ص 643 . ( 3 ) . نك : قلعهء ته ده ( پايين شهر ) . صص 70 - 69 .