فصل دو كاروانسراها - باراندازها - گاراژها در بيرجند آن زمان بازرگانى رونقى بسيار داشت . سبب آن بود كه تنها راه ارتباطى ايران با هندوستان از طريق خشكى از بيرجند مىگذشت و « زاهدان » و « ميرجاوه » اين ارتباط را برقرار مىكردند و چون بيرجند در ميانهء راه زاهدان و مشهد قرار داشت كالاهايى كه از هند به ايران مىآمد و يا از ايران به هند و از آنجا به سرزمين‌هاى ديگر مىرفت همه به اين شهر وارد مىشد و يا از اين شهر خارج مىگرديد . اين وضع تا هنگامى كه راه‌آهن سراسرى ايران كشيده نشده بود ادامه داشت و بازار بيرجند بسيار گرم و فعّال بود « 1 » ، ولى پس از آن اهميّت تجارتى خود را از دست داد و بسيارى از بازرگانان - به‌ويژه هندىها - آنجا را ترك كردند . در آن زمان كه بازار بيرجند گرم و پررونق بود چندين كاروانسرا و سراى تجارتى ( كه به آن‌ها هم كاروانسرا مىگفتند ) و چند بارانداز و چند گاراژ در شهر وجود داشت كه دورانى چشمگير داشتند و همه در دو سوى شمالى و جنوبى رود واقع بودند بدين شرح : 1 - كاروانسراها : شمار كاروانسراها و سراهاى تجارتى بيرجند در آن موقع به بيست مىرسيد كه سيزده تا در بازار و جنوب « رود » و هفت تا در شمال آن واقع و از شرق به غرب عبارت بودند از : 1 - 1 - كاروانسراى حاجى ملك ( كاروسرا هاجى ملك karvesera haji malek ) : اين كاروانسرا متعلّق به حاج محمّد حسين ملك ( ملك التجّار وقت بيرجند ) و به نام او

--> ( 1 ) . نك : موقعيّت جغرافيايى بيرجند ، صص 34 - 31 .