خود هما ( - هماى ) را نيز نويسندگان ايرانى و عرب در قرون وسطى « خماى » هم نوشته‌اند و سرانجام آن‌كه نام ملكهء ايرانى روزگاران باستان « هماى چهرآزاد » و « خمانى جمه آزاد » نام دختر بهمن اسفنديار است « 1 » . دربارهء وسعت شهر اصفهان در دوره‌هاى پيش از اسلام نيز بنابر آنچه مورخان اسلامى اصفهان در قرن سوم و چهارم هجرى متذكر شده‌اند ، شهرى وسيع و پرجمعيت بوده است و حدود آن به كاشان و رى و همدان مىرسيده است . ابن رسته ، كه نزديك‌ترين مورخ دوران اسلامى به عصر ساسانيان است ، مىنويسد : « اصفهان خوره « 2 » ( - كوره - ناحيه و استان ) است كه پهنه‌اى وسيع دارد و مردم متفقا مىگويند كه هشتاد فرسخ در هشتاد فرسخ مساحت آن است و از مركز آن تا خورهء شيراز ، كه از شهرهاى فارس است ، هشتاد فرسخ مىباشد . » و سپس مىافزايد كه تا اين زمان ( يعنى قرن سوم هجرى و زمان زندگى ابن رسته ) قم و كرج نيز از اعمال اصفهان بود و خرج آن دو شهر ، داخل در خراج اصفهان بود ، ولى براى سهولت كار مردم هر دو منطقه ( يعنى اصفهان و قم و كرج ) « عبد اللّه بن كوشيد » خراج آن دو شهر را از اصفهان جدا نمود . « 3 » پروفسور ارنست هرتسفلد « 4 » ، مستشرق معروف آلمانى اوايل قرن بيستم ميلادى ، نيز در تحقيقات خود از تحريف نام « گابين » به « گى » و « جى » سخن رانده است . « 5 »

--> ( 1 ) . تاريخ قم ، تأليف 378 ه ق ؛ ابراهيم پورداوود ، فرهنگ ايران باستان ، مجلهء باستان‌شناسى و تاريخ ، سال 3 ، ش 3 ، 1368 ه ش ، ص 39 : « سابقهء تاريخى و معناشناسى خمين » ، ترجمهء فارسى سنى ملوك الارض و الانبياء ، ص 38 . ( 2 ) . ياقوت در معجم البلدان به نقل از حمزهء اصفهانى آورده است . ( 3 ) . الاعلاق النّفيسة ، 290 ه ق ، ترجمه و تعليق حسين قره چانلو ، تهران ، اميركبير ، 1365 ه ش ، ص 179 - 180 ؛ ترجمهء فارسى سنى ملوك الارض و الانبياء ، ص 38 . ( 4 ) . Ernst Hertzfeld ( 5 ) . - گنجينهء آثار تاريخى اصفهان ، ص 2 .