يادداشت بر چاپ سوم نكته‌اى كه بايد درين چاپ افزود اطلاعى است كه دربارهء ترجمهء سفرنامهء لوات انگليسى به دستم آمده است و آن مأخوذ است از نسخه‌اى از آن سفرنامه كه در اختيار آقاى دكتر سيف الله وحيدنياست . از آن نسخه بر مىآيد كه نام مترجم رحيم است ( مجلهء خاطرات سال 1358 شمارهء دوم صفحه 108 - 109 ) . اما مشهورتر نسخهء سفرنامهء مذكور است كه به خط خود ميرزا رحيم فرزانه در كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران به شمارهء 4910 نگاه‌دارى مىشود . ( فهرست آنجا ص 14011 ) . به احتمال قريب به يقين اين رحيم كسى نمىتواند باشد ، بجز فرزند علينقى حكيم الممالك كه ناصر الدين شاه در سفر فرنگ او را ديده بود و گفته بود جوان فرزانه‌اى است و لفظ « فرزانه » بر نام او اطلاق شد . رحيم در انگلستان درس خوانده بود و چون بر ايران آمد به مترجمى زبان انگليسى مشغول شد . از جمله كارهاى او ترجمهء كتاب تاريخ قاجار تأليف مارخام انگليسى است و من آن كتاب را به چاپ رسانيده‌ام و در مقدمهء آن شرح حال او را آوردام . كتاب مذكور به نام تاريخ ايران در دورهء قاجار دوبار به چاپ رسيده است . ( بار دوم 1367 ) . تهران بيست و ششم مرداد 1379 ايرج افشار