فصل دوم دين و مذهب مردم اردبيل دين اردبيليان قبل از اسلام : مورخانى كه در باب مادها مطالعاتى كرده‌اند عموما متفق القولند كه آذربايجان كنونى در تاريخ قديم جزو قلمرو آن قوم آريائى بود و اينان پس از آنكه به اين نقطه از فلات ايران آمده‌اند بوميان را از آنجا رانده يا مطيع خويش ساخته‌اند و بساط حكومت و فرمانروائى گسترده در اين سامان توطن اختيار كرده‌اند . جاى تأسف است كه از آن قوم در اين خطه آثارى باقى نمانده ، يا بدست نيامده است « 1 » تا محققان را بدرجهء تمدن و زبان و مذهب و ديگر شئون اجتماعى آنها راهنمائى كند و از اين رهگذر اطلاعات قابل توجهى در اختيار علاقمندان بگذارد . از اين جهت نظرياتيكه در اين باره و فى المثل در باب مذهب آنان بيان شده چه بسا كه برمبناى نيروى انديشه صورت گرفته يا هرآينه بر استنتاجات شخصى مبتنى بوده است . رويهمرفته مورخان معتقدند كه مادها مذهب « هرمزد » پرستى داشتند و اين هرمزد همان است كه بعدها در كيش زردشتى بنام آهو را مزدا و خالق نيكيها تعريف گشته است . دانشمندان مذكور ، كه دارمستتر ايران‌شناس فرانسوى از جملهء آنهاست و اوستا كتاب دينى زردشتيان را ترجمه كرده است « 2 » ، چنين ميپندارند كه روحانيان

--> ( 1 ) - كاوشهائى از اين حيث در اين منطقه صورت نگرفته است . ( 2 ) - ايران باستانى . حسن پيرنيا . تهران 1306 . ص 428 .