كه همان زبان مادها بود ، ترتيب داده است . « 1 » با اين بيان ميتوان گفت كه زبان اوستائى قديمترين زبان آريائى است كه احيانا اردبيليان باستان بدان سخن ميگفته‌اند . چون مادها شكست خوردند زبان پارسى ، بر اثر تسلط هخامنشيان ، در آذربايجان نفوذ يافت ولى ساكنان اين منطقه باز زبان پيشين خود را حفظ كردند و حتى در عهد سلوكيها و اشكانيها و ساسانيها نيز به زبان آذرى ، كه همان زبان مادى آميخته با لغاتى از زبان بوميان پيشين بود ، سخن ميگفتند « 2 » . در اينكه ريشهء زبان آذرى از كجاست اختلاف نظر است . شادروان احمد كسروى آن را نيمزبانى از فارسى دانسته ولى مؤلف « دائرة المعارف اسلاميهء ايران و همگى شيعهء اماميهء اثنى عشريه » اين گفته را باستناد تحقيقات زبان شناسان اروپائى رد كرده نوشته است كه « آنان بر وفق دلايل علمى و حسى ريشهء زبان آذرى را بريشهء تركى رسانيده‌اند » « 3 » . اين گفتار خود محتاج تأمل است زيرا آنچه ما در تواريخ خوانده‌ايم آمدن تركها بايران بعد از بر افتادن سلسلهء ساسانى آغاز گشته و توطن آنها بخصوص در صفحات آذربايجان دو سه قرن بعد از استقرار اسلام در اين سرزمين صورت گرفته است حال آنكه زبان آذرى قبل از اسلام نيز در اين خطه رواج داشته است . ما چون از تحقيقات زبان‌شناسان اروپائى اطلاع نداريم براى آگاهى خوانندگان دانشمند نوشتهء آن دائرة المعارف را در اينجا آورديم ولى آنچه خود از رباعيات باقيماندهء آن زبان در مييابيم آنها را از لغات تركى بدور ميدانيم . حملهء اعراب به آذربايجان و سكونت طوايفى از آنها در اينحدود ، كم‌كم زبان عربى را در محيط اردبيل توسعه داد و لزوم اداى فرايض دينى به عربى نيز سبب رشد و رواج روز افزون آن زبان گرديد و بتدريج كه كتابهاى دينى و ادبى بدان زبان تأليف يافت احتياج بفرا گرفتن آن بيشتر شد و رواج رسم الخط عربى در روابط

--> ( 1 ) - ايران باستانى . ص 75 . ( 2 ) - آذرى زبان باستان آذربايجان . سيد احمد كسروى . تهران . چاپ سوم . 1325 . ص 28 . توضيح : در دو بيتىهاى باقىمانده از زبان آذرى كلماتى از فارسى و عربى هم ديده مىشود . ( 3 ) - دايرة المعارف اسلاميهء ايران . عبد العزيز صاحب جواهر . جلد 1 . ص 39 .