اردبيليان ميگويند كه مسجد جمعهء تاريخى شهر نيز برجاى آتشكدهء قديمى ساخته شده و اين گفته را زبان به زبان از پيشينيان خود نقل مىكنند . ارتفاع اين محل از زمينهاى مجاور و قرائن ديگر هم گفتهء آنانرا تأييد مينمايد . بزعم بعضى « حيران » هم ، كه گردنه‌اى است بين اردبيل و آستارا ، در اصل « هيران » و مركز آتشكده‌هاى اينحدود بوده است و بطوريكه مطلعين ميگويند قريهء « هير » در چهار فرسخى شرق اردبيل هم ، كه در دامنهء كوه « باغرو » از سلسله جبال البرز واقع است ، به همين جهة اين نام را به خود گرفته است . آنچه دربارهء آثار قبل از اسلام ميتوان گفت اينست كه بنائى كه مستقيما از آنزمان پابرجا باشد در اردبيل به چشم نميخورد و فقط در قريهء « كورائيم » كه يكى از قراء اطراف اردبيل است ، طبق اظهار مطلعين اثرى از دوران ساسانى باقى مىباشد « 1 » . از آثار بعد از اسلام نيز نمونه‌هاى بسيار قديمى به چشم نميخورد و كهنترين آنها مسجد جمعه مىباشد كه امروز نيز ديوارهاى شبستان و قسمتى از گنبد آن پابرجا است . مسجد جمعه : اين مسجد در قسمت شمال شرقى شهر قرار دارد و بلندترين بناى كنونى اردبيل بشمار ميآيد . جائى كه مسجد در آن ساخته شده محل مرتفع و تپه مانندى است و كف شبستان آن از سطح كوچه‌هاى مجاور بالغ بر هشت متر بلندتر مىباشد . اين بلندى تپهء طبيعى نيست و لذا مردم آن را جاى آتشكدهء قديم ميدانند و در اينباره نسلا بنسل نيز مطالبى نقل مينمايند . اطراف مسجد قبرستان كهنه‌اى است و چون از مدتها پيش دفن اموات در آن ممنوع شده قبور موجود مندرس و در شرف از بين رفتن مىباشد . مسجد اصلى بناى با عظمتى بوده است كه بنا بنوشتهء بعضىها در سال 678 هجرى قمرى ساخته شده است . اين مسجد گنبد آجرى بزرگى داشته كه از خارج با كاشيهاى آبى رنگ ساده مزين بوده و بر دور آن با كاشيهاى معرق كتيبه‌هائى وجود داشته است كه بمرور ايام از بين رفته است . اين قبيل گنبدها معمولا دو پوش ساخته ميشده يعنى بانيان آنها دو گنبد بوجود

--> ( 1 ) - نگارنده خود اين بنا را نديده و اين سخن را در مصاحبه‌ايكه با آقاى مهندس حاكمى رئيس موزهء ايران باستان در سال 1348 داشته است از او شنيده است .