آرامگاه سعدى است و سابقهء آبادانى و وجود باغ دلگشا ، نه تنها به پيش از دورهء سلسله‌هاى آل اينجو و آل مظفّر مىرسد ، بلكه تا پيش از اسلام - يعنى دورهء حكومت ساسانيان - هم قطعى است . . . موقعيت باغ دلگشا ، در اين زمان بسيار نيكوست ؛ مدخل و در وردى اصلى اين باغ ، به طرزى زيبا ساخته شده و رو به سمت جنوب و در اوايل يك خيابان فرعى منشعب از بلوار آرامگاه سعدى واقع مىباشد . . . مساحت باغ ، 5 / 7 هكتار است . . . » ( پژوهشى در شناخت باغهاى ايران ، ص 247 ) 155 . « . . . در فتنهء محاصره تقى خان شيرازى در سال 1150 ، حصار و عماراتش منهدم گشته ، صحرا گرديد و مرحوم ميرزا باقر مكتب‌دار شيرازى - كه مردى نود ساله بود - در چهل و پنج سال پيش از اين مىفرمود كه هر ساله سه چهار روز پيش از تيرماه جلالى ، كسبهء شيراز ، در اين صحرا بازارى از چوب و چادر ساخته ، هر گونه متاعى را آورده . . . معاملت مىنمودند . . . در سال 1200 و اند ، مرحوم حاجى ابراهيم خان اعتماد الدّوله شيرازى اين باغ را تعمير - بلكه احداث - نمود و در سال 1236 ، رضا قلى ميرزا نايب الاياله ، اين باغ را خريده ، تعمير فرموده ، عمارتى بساخت و نامش را فين و كلاه‌فرنگى گذاشت و نگارندهء اين فارسنامه را در خاطر است كه عمارت كلاه‌فرنگى و فين اين باغ ، از رونق بيفتاد و آنچه چوب در و پنجره داشت ، همه را دزديدند و پنج شش درخت نارنج در دور كلاه‌فرنگى باقى نماند و تمام زمين باغ ، ساده گشته ، زراعت مىنمودند و در سال 1260 و اند ، مرحوم حاجى قوام الملك ميرزا على اكبر شيرازى ، اين باغ را خريده ، حصارى از چينه گل در گرد آن كشيده ، عمارتش را تعمير نموده . . . و به ولد خود ، ميرزا على خان بخشيد . . . » ( فارسنامهء ناصرى ، ص 1233 ) « . . . درازاى اين باغ ، 350 ذرع ، پهناى آن ، 150 ذرع . . . و در اين سال 1320 ، معادل 1300 درخت است . در باغ كهنه دلگشا ، 3500 درخت است . » ( همانجا ، ص 1234 ) 156 . « از بناهاى مرحوم حاجى ميرزا ابو الحسن خان مشير الملك است در سال 1260 و اند . » ( فارسنامهء ناصرى ، ص 1231 ) 157 . « درازاى آن ، از مشرق به مغرب نزديك به 500 ذرع ؛ پهناى آن نزديك به 250 ذرع شاه . اين بنده را در خاطر است كه اين باغ ، صحرايى بود مسطّح ،