و گويند صمصام الدّولة بن عضد الدّوله ، بارويى محكم به دور شهر كشيد كه تا آن وقت بارويى نداشته ، به سالها كه آن حصار خراب گرديد ، اتابك سعد بن زنگى بارو و برج را مرمّت نمود و به حالت اوّل آورد . همچنين ديگر سلاطين « 1 » هم ، به عمارت آن همّت گماشتند ؛ باز ، روى به ويرانى آورد . در زمان سلطنت خود ، پادشاه عادل باذل ، كريم خان زند - غفره اللّه تعالى - به آبادى شيراز كوشيده ، چه بسيار از بناها و سراها كه در شيراز ساخته و پرداخته ؛ كه تفصيل بعض از آنها ، به جاى خود بيايد ؛ از جمله [ 424 f ] ، حصارى رفيع و قلعه‌اى منيع از گچ و سنگ گرداگرد شهر كشيده كه دو عرّاده توپ ، مزدوجا « 2 » ، بر فراز آن مىتوانست غلطيد و حركت نمود . در زمان خود ، خاقان شهيد آقا محمّد خان قاجار كه مستقل به سلطنت و جهانبانى آمد ، به مصلحتى آن با روى متين را ويران و با زمين يكسان ساخت « 3 » كه اكنون بعض از شالوده‌هاى آن باقى است ؛ ولى شهر شيراز ، بىحصار است . مساحت شيراز : دور تا به دور آن ، قريب 000 / 10 قدم متوسّط است كه در اين اوقات پيمايش شده [ است ] . عرض و طول شيراز ( 4 ) : بدان‌كه عرض عبارت است از دور بودن از خطّ استوا ، شمالا يا جنوبا ؛ و طول ، دور بودن بلد است از جزاير خالدات به مذهب منجّمين ايران ؛ كه آن جزاير ، اكنون در آب فرورفته و مبداء طول را نيز ، از جاهاى ديگر قرار داده‌اند ؛ ولى در اين زمان ، از گرىنيچ لندن رسم نموده‌اند . پس از اين مقدّمه ، گوئيم عرض شمالى شيراز ، 29 درجه و 37 دقيقه است و طول آن ، 52 درجه و 40 دقيقه است « 4 » ، بنابراين كه طول از گرىنيچ باشد و انحراف قبله‌اش از نقطهء جنوب به جانب مغرب ، 53 درجه و 18 دقيقه ( 5 ) . امّا طول ايّام شيراز ، از 14 ساعت ، چند دقيقه كمتر است .

--> ( 1 ) . ديگر سلاطين مثل شرف الدّين محمود شاه انجو و غيره . ( 2 ) . مزدوجا يعنى در حال جفت بودن . ( 3 ) . ويران شدن آن قلعه را صباى كاشى ، از روى تأسّف گفته است : گردون به زمانه خاك غم بيخت ، دريغ * با شهد طرب زهر غم آميخت ، دريغ از كينهء دور فلك جور سرشت * شيرازهء شيراز بهم ريخت ، دريغ ( 4 ) . بعضى 88 درجه نوشته‌اند ، امّا از جزائر خالدات نه از گرىنيچ .