معارف : كتاب فارسى و منثورى است از سلطان العلماء محمد بهاء الدين ولد پدر مولانا . اگرچه برخى از مؤلفان نوشته‌اند كه اين اثر از مواعظ سلطان العلماء گردآورى شده است ، ولى مدعايشان صحيح نيست . بلكه اين كتاب از ضبط مجموعهء صحبت‌هاى او در اوقات مختلف تدوين شده است . افلاكى از قول شيخ محمود صاحب‌قران روايت مىكند كه مولانا در يك شب زمستان ، سخنان پدر خود بازمىگفت و حاضران آن معانى را مىنوشتند و من ( شيخ محمود ) نوشته‌ها را در تنور خشك مىكردم « 1 » بنا به اين روايت ، معارف از نقل آن گفته‌هاى بهاء الدين ولد كه در حافظهء مولانا باقىمانده بوده ، گردآورى شده است . و شايد بعضى قسمتهاى آن هم از طرف شخص بهاء الدين تقرير شده باشد . « 2 » . نسخه‌اى از اين كتاب به شمارهء 602 جزو كتابهاى خطى فارسى كتابخانهء اونيورسيتهء استانبول است . اين نسخه جلد چرمى دارد به ابعاد بيرونى 21 * 5 / 33 و ابعاد متن 5 / 12 * 23 سانتيمتر . 270 برگ دارد و در هر صفحه 21 سطر نوشته شده است . كنار صفحات مجدول سرخ است . بين جمله‌ها نقطهء سرخى گذاشته‌اند . جلد اول آن به خط درويش مصطفى بن محمد بن احمد قونيوى است كه در اواسط ربيع الاول سال 994 هجرى كتابت شده ، جلد دوم در اوايل جمادى الاخرهء همان سال و جلد سوم در اوايل جمادى الاول سال 1000 هجرى استنساخ شده است . مجلد سوم از يك نسخهء ديگر به شماره 1084 در كتابخانهء مذكور موجود است كه ذيلا فراغنامهء آن را مىآوريم : " يقول الفقير الضعيف و الحقير النحيف علايى بن محبى الشيرازى الشريف انى جمعت هذه المعارف بعد ان كانت متفرقه فى اطراف البلاد و عند اشراف العباد و كان المشتهر عند المولوية من هذه المعارف سفر الاول الذى يقرأ عند مرقد مصنفه

--> ( 1 ) مناقب العارفين ، تصحيح استاد تحسين يازيجى ، ج 1 ، ص 216 ( 2 ) نظر مرحوم فروزانفر را در صفحهء " كط " پيشگفتار معارف بخوانيد - مترجم .