درجات و منازل و مقامات و شجون و اغصان و اوراق و عروق و فروعات و ظهورات است و بحسب مراتب و ظهورات و شدّت و ضعف ، ظهورات ولايت مختلف و احكام آن متكثر است . مقام محيط بر جميع اقسام ولايت ، حكمى دارد و ساير مراتب آن نيز داراى حكم مخصوص است . « 1 » مثلا ولايت عامه بمعنى اول ، نهايت آن فناء در حق است . در برخى از سلاك ، اشتداد پيدا نموده بمقام بقاء بعد از فناء مىرسد ، و در بعضى از موارد قبول اشتداد نموده منتقل بولايت عامه بمعنى ثانى مىشود . اگر سالك بعد از نيل به اين مقام در صراط استكمال واقع شود ، و شئون و اطوار آن متكثر شود ، و كمالات آن متضاعف گردد ، يعنى در مراتب ولايت عامه شديد گردد ، بمقام نبوت تشريعيه مىرسد « 2 » ، و بعد از سير استكمالى بمقام رسالت متشرف مىشود و در مقام ترقى از اين مراتب بمقام خلافت و رسالت مقرون بسيف مىرسد ، يعنى به مقام اولوالعزم

--> ( 1 ) . برخى معتقدند كه ولايت عامه به معنايى كه حضرت عيسى ، خاتم آن باشد ، آنست كه عيسى « ع » در سير استكمالى بمقام ولايت رسيده و فناء در حق براى او حاصل مىشود ، ولى جهت امكانى در او باقى مىماند ، به اين معنى عيسى خاتم ولايت عامه است ، و از مقام عقل اول فيض مىگيرد ، ولى در اولياى محمديين جهت امكانى باقى نمىماند . بعضى از محشين چنين اظهار عقيده كرده‌اند . ما بيان كرديم كه جميع رسل و اولوالعزم ، بلكه جميع انبياء بعد از فناء در حق و نيل بمقام ولايت بايد بمقام بقاء بعد از فناء برسند . و بقاء بعد از فناء و صحو بعد از محو ، بدون خلع وجود امكانى ممكن نيست . فناء در حق و بقاء به او براى اهل بيت عصمت و حضرت ختمى ، مقام و ملكه است و از براى ديگران حال است . فرق اولياء محمديين و انبياء اولوالعزم آنست كه اولياء محمديين بعد از فناء در واحديت و نيل بمقام بقاء بعد از فنا از اين مقام تجاوز ننموده‌اند ولى اولياء محمديين بسير خود در اسماء ادامه دادند و از هر اسمى تلوينى براى آنها حاصل گرديد و بعد بمقام تمكين بعد از تلوين رسيد و بسير خود در اسماء ظاهريه و باطنيه ادامه دادند تا بمقام تحقق بجمع اسماء ظاهره و باطنه رسيدند و بمقام احديت و مرتبهء او ادنى تشرف حاصل نمودند و به مظهريّت تجلى ذاتى حق نائل آمدند و بعد بمقام فناء عن الفناءين و صحو ثانى رسيدند از اين مقام احدى از انبياء سابقين ما و اولوالعزم خبرى ندارند غير وارث خاص محمدى « ص » . ( 2 ) . رجوع شود به رسالهء ولايت ، تأليف استاد اعظم قدوة اهل الحق ، آقا ميرزا احمد آشتيانى ، دام ظله ، چاپ ط ، 1363 ص 10 و 11 ، و حواشى حكيم محقق آقا ميرزا مهدى آشتيانى « قده » بر شرح منظومه ، چاپ ط ، 1372 ه ق ، ص 66 .