شيخ عارف كامل محقق ، شيخ سعد الدين حمويه « قده » ، گفته است : « لن يخرج المهدى حتى يسمع من شراك نعله اسرار التوحيد » . شيخ شبسترى « قده » گفته است : به دو يابد تمامى هر دو عالم * خليفه گردد از اولاد آدم وجود اولياء او را چو عضوند * كه او كل است و ايشان همچو جزوند چو او از خواجه يابد نسبت تام * ازو با ظاهر آمد رحمت عام نسبت تام با خواجهء كائنات ، همان مظهريت ذات اوست نسبت بخاتم انبياء « ص » و خاتم انبياء از مشكاة ولايت تام و تمام او ظهور كامل مىنمايد . بنا بر اين ، بعد از خاتم انبياء ، وارثان علم او همهء صفات و كمالات او را بالتبع واجدند ، و عالم وجود بعد از غروب خواجهء كائنات از نعمت ظاهرى و باطنى اولياء كامل او برخوردار است . عالم وجود بحيات وجود اولياء كاملين محمديين ، بيدار است ؛ نه مرده است و نه بخواب رفته است . « 1 » بنا بر آنچه كه ذكر شد ، انسان كامل ، به‌منزلهء نفس ناطقه و عالم كبير تحت تدبير اين نفس الهى است . با اين فرق كه نفس موجد مادهء محل ، و يا منبعث از محل وجود خود نمىباشد ، بر خلاف انسان متعلق بعالم وجود ، مخرج حقايق وجودى از ليس بمقام ايس است « 2 » . انسان كامل محمدى ، همان‌طورىكه در عالم تفصيل مظاهرى دارد ، همچنين داراى مظاهرى در وجود شخصى خارجى خود است ، و مراتب و مقاماتى كه از استكمالات وجود انسان كامل در نشئه عنصرى حاصل مىشود ، استكمالات موجب اتصال و رجوع وجود فرعى آن حضرت است بوجود اصلى خود . بنا بر مشرب

--> ( 1 ) . از براى بحث كامل در خصوصيت خاتم ولايت محمديهء مهدى موعود در آخر الزمان ، رجوع شود « بشرح گلشن راز » تأليف عارف نامدار ، شيخ محمد لاهيجى شافعى ، چاپ طهران ، 1337 ه ش . با مقدمهء دانشمند معاصر ، كيوان سميعى / 313 تا 341 . ( 2 ) . يكى از اسرار ، عرض اعمال امت بر حضرت ختمى و ائمهء معصومين است كه از نحوهء تعلق مقام ولايت بعالم وجود ، معلوم مىشود ، و همچنين شاهد بودن آن حضرت بر جميع انبياء ، ناشى از اشراف و احاطهء حضرت انسان كامل بمظاهر وجودى از جمله مظاهر انبياء است .