بنا بر اين حضرات خمس همان مراتب وجودى است كه حكماى الهى « قدست اسرارهم » از آن تعبير بمقام سرمد و دهر و زمان و اهل اللّه بحضرات خمسه الهيه و به اعتبارى حضرات سته كرده‌اند ، به لحاظ آنكه انسان كامل جامع جميع اين مراتب است . با اين فرق كه اهل اللّه « رضى اللّه عنهم » ، آخرين سير صعودى انسان را مقام او أدنى و حضرت احديت وجود و فناء در مقام اطلاق هستى و بقاء به او مىدانند . و حكما ، مقام استكمال انسان را تا مقام عقل اول دانسته‌اند ، « و بينهما فرقان عظيم » و الى هذا اشار من قال : فرشته گرچه دارد قرب درگاه * نگنجد در مقام « لى مع اللّه » قيصرى در اين فصل ، نحوهء ظهور حقايق را از تجلى انسان كامل و وجوه فرق بين كلام و كتاب را بما لا مزيد عليه بيان كرده است . يكى از مباحث مهم اين فصل تحقيق در بيان نسبت روح اعظم انسانى و مراتب وجودى از عقل اول تا آخرين مراتب نازل وجود و بيان وجوه فرق بين علم فعلى و انفعالى است . اين فصل داراى مباحث غامض است ، كه ما آن را روشن نموده‌ايم و از خود تحقيقاتى در رفع ابهام و اجمال از اين قبيل مباحث نموده‌ايم . « 1 » فصل ششم : اين مقدمه در بيان عالم مثال و تحقيق در مراتب برزخ و بيان وجوه فرق بين برزخ نزولى و صعودى است . وجود در مقام تنزل از حق و مقام رجوع به حق ، به حكم : « النهايات هى الرجوع الى البدايات » ، دائرهء كاملى را تشكيل

--> آخرين تنزل او به صورت هيولاى اولى است ، ولى در مقام صعود ، فعليت بر فعليت مىافزايد . با اينكه وجود واحد است ، باعتبار سعهء اطلاقى همهء كمالات حقايق را واجد و كأنّه همه موجودات ، ابعاض و اجزاء وجود او مىباشند . ما در شرح و بسط اسفار اربعه اين مطلب را مبسوطا شرح داديم . ( 1 ) . قيصرى ، اين مباحث را محققانه و حتى الامكان مباحث كشفى را با براهين عقليه و افكار اهل انظار تطبيق نموده است . بيان اين مطالب و تصرفات در اين مباحث ، حاكى از احاطهء قيصرى بمسائل حكميه و افكار اهل نظر است . قيصرى بر افكار شيخ رئيس تسلط كامل داشته است .