بنا بر اين ، بر هر يك از مشارب ، تطابق بين دو عالم يعنى دو نسخه كه عبارت از عالم وجود و عالم انسان كامل باشد ، فرق دارد ، كما لا يخفى . علت اينكه حق ، انسان را به صورت خود خلق نموده است ، و تجلى در صورت انسان كرده است ، آنست كه حقيقت انسان ، جامع‌ترين حقايق و بحسب حيطه و احاطهء وجودى ، تمام‌ترين موجوداتست . صورت انسان ، نسخهء متحصلهء از حضرت الهيه است ، كه بر جميع اسماء و صفات مشتمل است ؛ به علاوهء اشتمال آن بر مرتبهء امكان ، كه مشتمل بر جميع ممكنات است . ما در مطاوى شرح بر اين كتاب ، مطالبى در تطبيق حقيقت انسان با حقايق موجود در عالم ، بيان نموديم . شيخ اكبر در كتاب : « التدبيرات الالهيه » ، و شارح فرغانى در شرح بر تائيه ، و شيخ جندى در رساله‌اى مستقل در اين مسئله ، كلماتى در تطابق جزئيات حقيقت انسان با مظهر تفصيلى خود « عالم وجود » امكانى ، و حمزه فنارى در شرح بر مفتاح بيان كرده‌اند ، كه ذكر آن مطالب در اين شرح موجب تطويل است . « 1 » از همه اين اعاظم ، شيخ كبير محقق قونيوى در اواخر مفتاح الغيب و شارح فنارى در اين شرح در مقام تطابق بين اين دو نسخه مطالبى بىنظير دارد و ابن تركه در تمهيد القواعد خلاصه‌اى از آن را بيان كرده است . بايد توجّه داشت كه مطالب مفتاح الغيب قونوى ، حاوى عالىترين مسائل در اين مبحث است كه از جهاتى در عالم عرفان نظير ندارد .

--> ( 1 ) . رجوع شود به مصباح الانس ، شرح بر مفتاح قونيوى ، « چاپ تهران ، 1323 ه ق ، ص 313 ، 314 ، 315 ، 316 » . كلمات شارح فرغانى در اين باب نفيس‌تر از كلمات ساير اعلام اين فن است . مرحوم استاد مشايخنا العظام ، آقا ميرزا هاشم در حواشى خود بر مصباح ، مراتب وجود انسان و قرآن را بر طبق بيانات شارح فرغانى تقرير و تحرير نموده است . و قد ذكرنا هذه المسألة في مطاوى هذا الشرح تفصيلا .