مىگردد ، و وحدت وجود ، جميع مراتب را از مقام روحى و مثالى و حسى فرا مىگيرد و سالك بمقام وحدت تحقق پيدا مىنمايد ، و متحقق در اين مرتبه مىشود . اينكه در كلمات شيخ كبير « قونوى » و شارح مفتاح ، حمزه فنارى ، و ملا عبد الرزاق كاشى و ساير عرفا مذكور است : « و للسّر الالهى اى الوجود المضاف الى الحقيقة الانسانية ، من حيث ظهوره العينى في مراتب الكون روحا و مثالا و حسا بطن رابع « 1 » » ، مرادشان همان است كه ما تقرير كرديم . در اين مقام و مشهد حكم وحدت بر وجود سالك غلبه دارد . وجود و ظهور ، حكم توحيد وجودى را با جميع مراتب آن در حالتى خود متحقق به اين مقام است شهود مىنمايد . لسان اين مرتبه سورهء توحيد است . « 2 » * * * خلاصه كلام و لب لباب مرام ، آنكه سالك بعد از تخلّص از قيود انحرافات و تعرّى از احكام تعلقات و تحقق بمقام فقر ، و خلوّ از احكام غيريت و كثرت كه

--> ريب و شايبه شك بود ، و روح او بواسطهء رؤيت حقايق ، آرامش و سكونى يافت « و هذه هي الحكمة اليقينية التى من اوتيها فقد اوتى خيرا كثيرا » . مولانا جلال الدين رومى ، اين حديث را در مثنوى بطور اشباع « بما لا مزيد عليه » شرح كرده است ، اگر چه گاهى از اصطلاح خارج شده و مقام « كأن » را با مقام « لم اعبد ربا لم اره » ، خلط نموده است و ليكن چنان اين حديث را با بيان گرم منحصر به خود شرح كرده است كه اهل ذوق را برقص در مىآورد ، گويا جاى حارثه نشسته و مقام او را مشاهده نموده و شرح مىدهد . رجوع شود به مثنوى ، چاپ طهران ، 1371 ه ق خط آقاى ميرخانى جلد اول ، ص 92 ، 93 ، 94 ، 95 ، 96 . ( 1 ) . رجوع شود به شرح مفتاح ، « مصباح الانس » حمزه فنارى ، چاپ طهران ، 1323 ه ق ص 6 ، 7 ، 8 . ( 2 ) . شارح مفتاح گويد : « از براى سرّ الهى كه همان وجود مضاف به حقيقت انسان باشد ، باعتبار ظهور آن سرّ در مراتب وجود از عالم ارواح و برزخ و شهادت بطن چهارم است . لسان اين مرتبهء ، « كنت سمعه و بصره » است . اين مقام اول مراتب ولايت و آخر مراتب احسان و از اسفار اربعه ، آخر سفر اول و ابتداى سفر دوم است . ما در شرح اسفار اربعة و مراتب ولايت در فصول آخر اين كتاب مفصل‌تر اين بحث را بيان خواهيم نمود . وجود سالك ، وجود حقانى نمىشود مگر آنكه مراتب كثرت را پشت سر بگذارد و انغمار در وحدت حاصل نمايد ، و بمقام ولايت اگر چه اول درجات آن باشد برسد . ولايت مراتبى دارد كه از انتهاى سفر اول شروع مىشود و بمقام فناء در احديت ختم مىگردد . ما در مقام تقسيم ولايت و بيان حقيقت آن در فصول آخر اين كتاب بطور مبسوط اين معنى را تحقيق خواهيم نمود . ان‌شاءالله تعالى شأنه العزيز .