در بين شرح‌هائى كه بر فصوص نوشته‌اند شرح عارف محقق مؤيد الدين محمود بن ساعد حاتمى معروف به مؤيّد الدين الجندى م 690 ه ق ، تحقيقىترين و جامع‌ترين شرح بر فصوص است . عبد الرحمن نور الدين محقق جامى ( م - 898 ) او را شارح اول فصوص مىداند عفيف الدين تلمسانى كه ملا عبد الرزاق كاشانى از او تعبير به : الامام العارف نموده است از تلاميذ بنام قونويست كه بر فصوص شرح نوشته است . تلمسانى « 5 » فصّ آدمى و شيثى را مفصّل و ديگر فص‌ّها را مختصر شرح كرده و جامى شرح او را نديده است . عفيف الدين ( م 690 ه ق ) بر منازل السائرين نيز شرح تحقيقى نوشته است و ملا عبد الرزاق هنگام شرح منازل ، آن شرح را در اختيار داشته است . برخى تلمسانى را شارح اول منازل مىدانند و اين اواخر دانشمندى فرانسوى دو شرح از منازل چاپ كرده است كه تاريخ تأليف دو اثر مقدم بر زمان شرح تلمسانى است . عفيف الدّين نزد استاد خود قونيوى بسيار محترم بوده به‌نحوى كه استاد هنگام رحلت خرقه و سجّاده و تأليفات و كتب خود را به او داده است . تلمسانى از مردم مغرب عربى است كه بعد از رحلت استاد ، در قونيه نماند و به وطن مألوف خود مراجعت نمود و برخى از مخالفان عرفان ، او را مورد حمله قرار دادند و جمعى از وى طرفدارى نمودند ، لذا گوشه انزوا اختيار كرد و موفق به تأسيس حوزه عرفانى كامل نشد . اسماعيل بن سودكين نورى ( م - 646 ه ق ) از تلاميذ ابن عربى فقط فصّ فصوص ادريسى را شرح كرده است « 6 » . جندى شارح اول فصوص از مردم جند ، از شهرهاى تركستان روسيّه فعلى بوده است كه بدست مغولان و بران گرديد و مردم آن قتل عام شدند و ديگر اين شهر از نو بنا نشد . در شرح جندى مطالبى عالى در عرفان نظرى وجود دارد كه در ديگر شرحها وجود ندارد ، يا بقول جامى آن مطالب در جاى ديگر ديده نمىشود . محقق جندى در شرح طريق خاصّى دارد بعد از نقل قسمتى از متن ، خود رأسا به تحقيق در اطراف آن مىپردازند ، لذا اين شرح براى كسى كه بخواهد براى بار اول

--> ( 5 ) . از دوست دانشمند آقاى ويليام چيتك كه سفرى به تركيه نمود خواهش كردم كه شرح تلمسانى را براى حقير بفرستند ايشان « بعد از بررسى نسخ متعدّد از اين شرح ، نسخ را معرفى نمودند و نتوانستند نسخه‌ئى عكسى فراهم آورند . اين شرح مسلما از شرح معاصر خود جندى از جهت تحقيق و تدقيق چيزى كم ندارد ، چون او هم هنگام قرائت فصوص نزد قونوى آن را شرح كرده است و بيش از ديگران مورد توجّه استاد بوده است . ( 6 ) - چند نسخه از اين اثر در كتابخانه‌هاى تركيه موجود است .