اما اگر ماهيّت در حال وجود نيز من حيث الذّات ملاحظه شود ، همان سياهى كه داشته‌اند ، دارند . كما قيل : « سيه‌رويى ز ممكن در دو عالم * جدا هرگز نشد و اللّه اعلم » قوله : به تاريكى درون « 1 » آب حيات است يعنى در ظلماتى كه عبارت از ماهيّات باشد ، هست از آن ماء حيات كه عبارت از وجود منبسط باشد به قدر ظرفيّت آنها ؛ يعنى « فسالت اودية بقدرها » . و وجه تشبيه كردن وجود منبسط را « 2 » به ماء ، آن است كه همچنان‌كه به حسب ظاهر ، حيات جميع نباتات و حيوانات و اناسى به ماء است ، چرا كه او رقيقه‌ى حيات و مظهر يا محيى است : « وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ » ؛ و همچنين حيات جميع عوالم ستّة ، چه عالم غيب و چه عالم شهادت به ماء وجود است . فى آيه‌ى شريفه‌ى « وَ اللَّهُ أَنْزَلَ « 3 » مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا « 4 » بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها » . تأويل آيه آن است كه نازل كرد « 5 » خدا از « 6 » سماى قدرت ، ماء حيات « 7 » وجود منبسط را به اراضى ماهيّات معدومه « 8 » ، پس زنده كرد « 9 » آنها را بعد از آنكه مرده بودند به مقتضاى « يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ » . و بدان كه از بحر ماء الحيات سارى - كه ايشان در كلامشان اشاره دارند - حق تعالى انهار اربعه ، جارى و منشعب فرموده كه نهر لاهوتى است « 10 » در

--> ( 1 ) . پا ، شا : در آن ( 2 ) . پا : ( را ) را ندارد . ( 3 ) . شا : و ينزّل ( 4 ) . شا : فيحيى ( 5 ) . شا : مىكند ( 6 ) . شا : ( خدا ) را ندارد . ( 7 ) . پا : ( ماء حيات ) را ندارد . ( 8 ) . پا : معدوم ( 9 ) . شا : مىكند ( 10 ) . پا : ( است ) را ندارد .