هريك از ايشان آنچه اقتضا كرده است او را عين او و آنچه لايق است به او . و مطّلع نمىتوان شد بر اين مگر به كشف و اطّلاع بر سرّ قدر و احوال اعيان ثابته در عدم در ازل ، و آنكه عين هريك از ايشان اقتضا كرده است چيزى را كه يافت شده است او بر آن چيز ، مثل قول خداى تعالى كه : وَ آتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ « 1 » . پس به درستى كه خداى تعالى عطا نكرده است احدى را چيزى مگر چيزى را كه سؤال نموده است او را به لسان استعداد خودش ؛ و از اين جهت بود كه گفت : « أن تشهد » و نگفت : « أن تؤمن » . « و مشاهده مىكنى در تلوين اقسام او رعايت برّ را ؛ » يعنى : و آنكه مشاهده كنى در اختلاف قسمتهاى رزق و توسعهء او بر كسى كه توسيع كرده است او را خداى تعالى بر او و تنگ گردانيدن او بر كسى كه تنگ گردانيده است او را خداى تعالى بر او ، آنكه خداى تعالى رعايت نموده است مصلحت ايشان را در اين ، و به درستى كه او نيكىكننده است به « معسر » در تنگى رزق او بر او ، چنان كه نيكىكننده است به « مؤسر » در توسيع رزق بر او ، و آنكه فقير صلاحيت ندارد از براى او مگر فقر ، و غنىّ صلاحيت ندارد از براى او مگر غنا ؛ و بتحقيق كه مىداند خداى تعالى چيزى را كه او خير است از براى هريك از ايشان ، پس نيكى و احسان نموده است به ايشان به آنچه قسمت كرده است از براى ايشان از فقر و غنا . و وارد شده است در خبر از روى حكايت از خداى تعالى آنكه : « از جملهء عباد من كسى هست كه صلاحيت ندارد او را مگر فقر ، و اگر غنىّ گردانم او را ، هرآينه فاسد مىگرداند او را اين غنا ؛ و از جملهء عباد من كسى هست كه صلاحيت ندارد او را مگر غنا ، و اگر فقير گردانم او را هرآينه فاسد مىگرداند او را اين فقير شدن . » « 2 »

--> ( 1 ) . ابراهيم / 34 . ( 2 ) . « إنّ من عبادي من لا يصلحه إلّا الفقر ، و لو أغنيته لأفسده ذلك ؛ و إنّ من عبادي من لا يصلحه إلّا الغنى ، و لو أفقرته لأفسده ذلك . » ر . ك : التوحيد ، ص 400 و الكافي ، ج 2 ، ص 352 .