و نيز پس اقسام شكر سه است : شكرى است به « قلب » ، و او ادراك بودن نعمت است از منعم ؛ و شكرى است به « لسان » ، و او ثناست بر منعم ؛ و شكرى است به « جوارح » ، و او طاعت منعم است ؛ و از اين جهت است كه گفته است ( شعر ) : أفادتكم النعماء منّي ثلاثة * يدي و لساني و الضمير المحجّبا « 1 » و اصل شكر شكر به قلب است - و هرچند كه بوده باشد شكر به لسان ظاهرتر - چرا كه او اصل آن دوتاى باقى است و ايشان بدون او غير معتبرند . و امّا تسميهء خداى تعالى اسلام و ايمان را شكر ، پس از براى آن است كه آمده است شكر در قرآن مجيد قسيم و مقابل از براى كفر در چند موضع از قرآن ، مثل قول خداى تعالى كه : إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَ لا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ وَ إِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ « 2 » و در موضع ديگر : هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَ أَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَ مَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ « 3 » و در موضع ديگر : وَ مَنْ يَشْكُرْ « 4 » فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ « 5 » ؛ و مقابل نمىشود كفر مگر اسلام و ايمان را . و معاني الشكر ثلاثة أشياء : معرفة النعمة ، ثمّ قبول النعمة ، ثمّ الثناء بها ؛ و هو أيضا من سبل العامّة . « معرفت نعمت » تصوّر نعمت است در ذهن از اين حيثيت كه آن نعمت نعمت است و تمييز آن نعمت است از ماعداى او ؛ پس بسيار جاهل است كه انعام كرده مىشود بر او و نمىداند او كه آن نعمت نعمت است ؛ پس صحيح نيست از او شكر . « پس قبول نعمت است ؛ » يعنى تلقّى او از منعم به اظهار فاقت و افتقار به سوى آن نعمت . پس به درستى كه اين شهادت مىدهد به استعداد او از براى قبول نعمت .

--> ( 1 ) . ربيع الأبرار ، ج 4 ، ص 318 . ( 2 ) . زمر / 7 . ( 3 ) . نمل / 40 . ( 4 ) . اصل : شكر . ( 5 ) . لقمان / 12 .