بشر از خود به يادگار گذاشته‌اند ، كتاب مثنوى قطعا يكى از پرمحتواترين و باعظمت‌ترين آنهاست . اين كتاب ، در ابعاد متنوع جهان هستى و سطوح و ابعاد گوناگون انسان و ارتباط اين دو ( جهان هستى و انسان ) با خدا ، هم از راه عقل و حكمت و هم از راه دل و عرفان ، واقعيات فراوانى را مطرح كرده است . به همين علت گذشت زمان و سپرى شدن قرون و اعصار ، نه تنها اين كتاب را كهنه نكرده است بلكه با انكشاف تدريجى اسرار محتويات آن ، و مغزهاى مختلف در دانشهاى متنوع ، فلسفه و طرق گوناگون عرفان ، قلمرو اخلاق ، روان‌شناسى ، تفسير قرآن ، عقايد ، جهان‌شناسى و غير آن از اين كتاب شگفت‌انگيز بهره‌ها مىگيرند و به حقايقى مهم دست مىيابند . « 1 » اين عظمت شگفت‌انگيز در تفكر و انتقالات ذهنى و برخوردارى از معلومات و هيجانات روحى فوق‌العاده ، پديده‌اى است كه با تصريح و اعترافات ضمنى خود مولوى معلول شناخت و تكيه به اسلام و اعتقاد به اين « دين الهى » مىباشد . استشهاد و تفسير و استدلال به 2200 آيهء قرآن كه كلمه يا جمله‌اى از آن ، يا همهء آيه ، با صراحت در بيت مثنوى آمده است و مضامين كتاب خود را به آن آيات و روايات مستند مىكند ، امر ساده‌اى نيست ، بلكه بر اين حقيقت دلالت دارد كه مولوى همهء سطوح روانى خود را با آيات قرآنى و احاديث ، شكوفا ساخته است . لذا بايد گفت : اين مكتب اسلام با نظام و سيستم باز آن است كه مغز و روان مقتدر مولوى را به فعليت مىرسانده و استعدادها و قوايى كه داشته ، به جريان انداخته است . « 2 » در ارزيابى اين كتاب و شخصيت جلال الدين محمد مولوى ، در نظر افراطى و تفريطى ، يك عقيدهء معتدل وجود دارد . نظر افراطى همان كه مىگويد : تاريخ بشرى پس از انبيا ، شخصيتى به عظمت مولوى و كتابى پس از كتب آسمانى به اهميت كتاب مثنوى نديده است ! دارندگان اين نظر بر اثر افراطى كه بدان گرفتارند ، براى مغزهاى بشرى و استعدادها و قواى اولاد آدم ( ع ) حدود معين مىكنند ، و با داشتن اطلاعات ناچيزى از آنچه به دستشان رسيده است ، دربارهء سرگذشت معارف بشرى و ارزيابى شخصيتهاى

--> ( 1 ) . جعفرى ، محمد تقى ، دريا به دريا ، ص 7 . ( 2 ) . همان .