و الشرعيات ثم اخرج ذلك التطبيق فى نموذج من التفسير ففسّر قسما من سورة البقرة و عدّة سور و آيات اخرى و فى نموذج من الحديث فشرح الاصول الكافى الى « اواخر ابواب الحجة » همچنين همان علّامهء فقيد در ص 10 مقدمه درباره ملا صدرا گويد : و چون گفتار او به تازيست ملخّص آن را بپارسى معروض مىدارم : « از علمائى كه فلسفه و كلام را مساوق با شريعت مىدانستند ابو زيد بلخى از مشاهير علماء قرن سوم بود ، ابو حيان توحيدى از قول او به نقل از ابن نديم در الفهرست گويد : فلسفه مساوق شريعت و شريعت مشاكل اوست و بعد از وى ابو تمام نيشابورى كه از فرقهء اماميه بود كتابى در اين مبحث نوشت « الامتناع و المؤانسة طبع مصر 1337 ص 65 » و اول كسى در اين امر اهتمام نمود ابو يوسف يعقوب بن اسحاق كندى بود حدود « 185 - 252 ه . ق . » او گفت هر چه پيمبر اسلام ( ص ) آورده با مقياس‌هاى عقلى مطابقت دارد به شرطى كه انديشمندان ، متديّن و عاقل باشند و قادر بمقاصد وحى و عارف به لغت و تفاوت ميان كلمات حقيقى و مجازى را بدانند و او معتقد بود كه فلسفه دين را مؤيّد است و بيهقى گفته است كه كندى ميان اصول شرع و اصول معقولات جمع به عمل آورد ، امّا علماء زمان وى او را گاهى يهودى و گاهى نصرانى خواندند و حال آنكه در آثار او چيزى از بددينى وى مشاهده نشده بلكه او مخالف راى ارسطو در قدمت عالم بوده است » بعد از آنان جماعتى بنام اخوان الصفا « 1 » در بصره گرد آمدند « 343 ه . ق . » چون زيد بن رفاعه و ابو سليمان محمد بن معشر بستى معروف به مقدّسى و ابو الحسن على بن هارون زنجانى و ابو احمد نهرجورى و عوفى كه همه در قدس و طهارت و پاكيزه دينى مشهور بودند آنان 51 رساله در علوم مختلف نوشتند از جمله رساله در توفيق شرع و فلسفه پس از آن در قرن پنجم ابو القاسم حسين بن مفضّل راغب اصفهانى ظهور كرد كه از علما و حكما بزرگ اسلام است بيهقى در تتمه صوان الحكمة گويد او از حكماى بزرگ اسلام است كه در تصانيف خود ميان حكمت و شريعت جمع كرد كه از جمله تاليفات او 2 كتاب غرّة التنزيل و درّة التاويل و الذريعه و كلمات الصحابة و غيره است و بعد از او ابو حامد غزالى ميان حكمت و شريعت و عرفان جمع آورد اگر چه بعض معاصرانش چون تاج الدين ابو الفتح محمد بن عبد الكريم شهرستانى بر وى طعن زده كه چرا ميان حكمت و شريعت جمع كرده است ، پس از وى امام فخر رازى متوفى 606 ه . ق . از كبار

--> ( 1 ) - ظهور اخوان الصفا در بصره سال 347 - ه . ق .