تذكار : اين بيان سامى جناب دهدار - رضوان اللّه تعالى عليه - كه در ديگر رسايل خويش خاصه در موضوع جبر و اختيار بدان اشارت نموده‌اند آنان را كه صعوبت بحث عالى هدايت و اضلال حق - سبحانه و تعالى - به فهوم غير صواب سوق داده است ، كلامى قويم و برهانى متين است كه : « فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها » « 1 » . چرا كه هدايت بالذات از آن اوست و ضلالت بالعرض متعلق به وى ، چون نور شمس و ظلمت شىء موازى با وى . فافهم . امام در يك عصر و زمان ، بيش از يكى متصوّر نيست كه : « لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا » « 2 » و . . . بحث فرموده‌اند . و در مطلب ثانى در اين موضوعات : مفهوم وجود ، مفهومى واحد عام است ؛ وجود را مظاهر - به تعبير عارف - و مراتب - به عبارت حكيم - است ؛ نسبت عقل با كشف ، نسبت وهم با عقل است ؛ اينكه چرا وجود مطلق را كالكلى الطبيعى دانسته‌اند ، غايت ايجاد عالم معرفت رب است و طريق اقرب آن معرفت نفس ؛ اوّل ما خلق ، حقيقت محمّديه است ؛ شرع مقدس ، معلومات اخذ شده توسط روح محمّدى ( ص ) است از حق - سبحانه و تعالى - و . . . و در پايان بيان‌كنندگان شريعت را آخذ ثوابى مشابه با ثواب انبياء - عليهم السلام - در تبيين شرايع مىداند . ( 4 ) درّ اليتيم حضرت دهدار - رضوان اللّه تعالى عليه - بعد از بيان مقدمهء متعارف كه حمد و سپاس الهى و تحرير ابياتى را در بر دارد ، معرفت نفس انسانى را مرقات معرفت ربّ دانسته و انسان كامل را كه بالفعل ، اسماء حسنى و صفات علياى حق - سبحانه - را حايز است ، مسماة به صاحب الزمان ، غوث ، قطب الاقطاب و . . . فرموده و او را كامل و مكمّل دانسته ، و ديگران را كامل بالنسبة معرفى فرموده‌اند و اختلاف مراتب انديشه‌ها را بدين نكته معطوف داشته‌اند .

--> ( 1 ) . يونس ، 109 . ( 2 ) . انبياء ، 23 .