نوريه مشروح و معيّن گشت ، آنچه ظلمانى است به حكم « تتبيّن الأشياء بأضدادها » مبيّن گردد . يا گوييم كه مقاماتى كه به ترتيب مذكور است عالى به نسبت سافل نور است و سافل به نسبت عالى ظلمت ؛ و « حسنات الأبرار سيئات المقربين » مؤيّد اين معنى است . صد ميدان و منازل السائرين صد ميدان و منازل السائرين هر دو از آثار املائى شيخ‌الاسلام‌اند در بيان منازل سالك ، كه اولى به تاريخ 448 هجرى بر مريدان و شاگردان املا شده و بايد آن را طرح ابتدائى و شالودهء منازل السائرين دانست . متنى است فارسى در غايت ايجاز و اختصار و نمونه‌اى عالى از « ايجاز غير مخلّ » كه براى مبتديان طريقت تهيه شده است . و منازل السائرين به زبان عربى حدود 22 سال پس از صد ميدان ، حدود « 1 » 470 هجرى به همان شيوهء املا بر شاگردان خوانده شده است و آنان تحرير كرده‌اند . پرواضح است كه به تبع قانون لايتغيّر تكامل تدريجى نوع بشر ، خواجه در اين كتاب به تجديد نظرهاى مهمى در صد ميدان پرداخته و مخصوصا ترتيب مقامات را تغييرات قابل توجهى داده است ؛ چنان كه بيان مقامات در منازل دقيق‌تر و جامع‌تر از صد ميدان پرداخته شده است ؛ مثلا در منازل مشخص شده است كه هر ده منزل مجموعه در كدام يك از مقامات دهگانه واقع شده ، ولى در صد ميدان چنين دسته‌بندى موجود نيست . مصداق ديگر اينكه با دقت در دو جدول معروفى كه س . دى . بوركى ، محقق فرانسوى براى اين دو كتاب ترتيب داده ، تفاوتهايى را كه در ترتيب منازل وجود دارد مىتوان ملاحظه كرد . مثلا اين دو اثر در 51 موضوع مشتركند و در 49 تا مفترق . و نيز ميدانهاى تقوى و مداومت و اطلاع كه در صد ميدان به ترتيب شماره‌هاى 16 ، 47 ، 88 مىباشند ، اصلا در منازل نيامده است و بالعكس منازل حزن ( 11 ) ، شكر ( 33 ) ،

--> ( 1 ) . صد ميدان ، مقدمهء عبد الحى حبيبى ، ص 13 .