وَ يَقُولُ الْإِنْسانُ و مىگويد انسان يعنى با يكديگر مىگويند يا ابى بن خلف كه استخوانهاى ريزيده شده را مىآورد و بطريق استبعاد مىگويد أَ إِذا ما مِتُّ آيا چون بميرم من لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا هر آئينه زود بيرون آورده شوم از خاك زنده استفهام بمعنى انكار يعنى چگونه تواند بود كه مرده زنده شود و از خاك بيرون آيد حق تعالى مىفرمايد در جواب او كه أَ وَ لا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ آيا نمىانديشد و ياد نمىكند آن آدمى أَنَّا خَلَقْناهُ آن را كه بيافريديم ما او را مِنْ قَبْلُ پيش ازين وَ لَمْ يَكُ شَيْئاً و نبود چيزى بلكه عدم محض بود يعنى بايد كه متذكر گردد اين معنى را كه ايجاد معدوم عجب‌تر است از جمع مواد بعد از تفرق آن فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ پس به حق پروردگار تو كه بوقت قيامت هر آئينه حشر كنيم آن را يعنى كافران را وَ الشَّياطِينَ با ديوان يعنى با قرناى ايشان از شياطين كه در دنيا داشته باشند هر يكى را با قرين او در سلسله مقيد سازند ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ پس حاضر گردانيم ايشان را و بعضى گفته‌اند كه همان آدميان را حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا گرداگرد دوزخ همه به زانو در آمده از هول حساب و احضار ايشان بحوالى دوزخ جهت آنست كه تا سعداء بدانند كه از چه بليه خلاص يافته‌اند سرور ايشان بيفزايد و اشقيا امكنه خود را در دوزخ ببينند ملال ايشان زياده گردد - ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ پس بيرون آريم نخست مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ از هر گروهى أَيُّهُمْ هر كه باشد از ايشان أَشَدُّ سخت‌تر و بسيارتر عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا بر خداى از جهت سركشى و جرأت يعنى اوّل از هر امتى آن را كه كافرتر بوده و نافرمان‌تر جدا كنيم ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ پس به درستى كه ما داناتريم بِالَّذِينَ هُمْ به آنان كه ايشان أَوْلى سزاوارتراند بِها به آتش دوزخ صِلِيًّا از جهت انداختن يعنى مىدانيم كه كيست سزاى آنكه نخست او را در آتش افگنند وَ إِنْ مِنْكُمْ و نيست از شما از آدميان هيچ‌كس إِلَّا وارِدُها مگر رسنده و گذرنده بر دوزخ اما چون مؤمنان برو گذرند آتش مرده و افسرده گردد چه در حديث آمده كه بعضى بهشتيان از يكديگر سؤال كنند كه حق تعالى ما را وعده فرموده كه ان منكم الا واردها پس چه حال بود كه ما آتش را نديديم فرشتگان گويند قد وردتموها و هى خامدة يعنى به درستى كه شما گذر كرديد بر دوزخ اما آتش او بسبب نور ايمان شما فرومرده بود پير رومى قدس سره فرمود بيت مؤمن فسون بداند بر آتشى بخواند * سوزش درو نماند گردد چو نور روشن كانَ هست ورود بر دوزخ عَلى رَبِّكَ بر پروردگار تو حَتْماً جزمى و قطعى مَقْضِيًّا كارى حكم كرده شده بر آن يعنى وعده است كه البته واقع خواهد بود و در ان خلاف نيست و جمعى برانند كه ورود بمعنى دخول است چه جابر بن عبد اللّه انصارى رض از حضرت رسول عليه الصلاة و السلام روايت كرد كه ورود دخول است يعنى همه را در دوزخ حاضر خواهند كرد و هيچ برى و فاجرى نباشد الا كه به دوزخ درآيند اما آتش بر مؤمنان سرد با سلامت باشد چنانچه بر ابراهيم عليه السلام و مؤيد اين قول است آنكه حق سبحانه مىفرمايد كه -