عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ « 1 » و ببايد ترسيد از كسى كه تواند كه شخص را عذاب كند و تواند كه استحقاق وى مر عذاب را نيز بيافريند و استحقاق او مر اين استحقاق و استحقاق او مر استحقاق آن استحقاق الى غير النّهاية ، اما كسى كه بر همان اول قادر باشد و بس اعنى مجرّد التّعذيب ، از او نبايد ترسيد ، براى آنكه چون غير مستحق را عذاب كند ، ملوم باشد و استحقاق او مر لؤم مكافات آن تعذيب است پس به سزاى خود رسيد . اگر كسى پرسد كه چون تسلسل محال است ، چگونه توان كه حق عزّ و جلّ استحقاقات غير متناهيه بيافريند ؛ او را جواب گوييم كه : او را بر حالتى وحدانيّه مىآفريند كه به تحليل عقل با استحقاقات نامتناهيه مىشود و آن حالت وحدانيّت نحو ذات و شاكله او است قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدى سَبِيلًا « 2 » « و انّما كان اعلم لأنّه هو الّذى فطر شاكلة كلّ شىء و ابدعها » ، و زيغى كه ازاغ اللّه بر آن مترتّب است و ظلمى كه يضلّ اللّه ثمرهء آن است و عدم اتّباع ذكرى كه وَ جَعَلْنا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا « 3 » نتيجه آن است و كفرى كه سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ « 4 » از آن خيزد ، اين‌ها همه اشارت به آن شاكله است و نصيب هركس به حسب شاكلهء او است وَ كُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ . « 5 » اى وليّم ! راه رو تا راه بر تو بگشايند و حقيقت چيزها چنانچه هست تو را بنمايند ، اى وليّم و اى اولياام متابعت آراى ابناى دنيا و ارباب هوا مكنيد كه ايشان جز به آنچه خود در آنند شما را راه نخواهند نمود ، چنانچه آن شخص گفت : ما أُرِيكُمْ إِلَّا ما

--> ( 1 ) . سوره بقره ، آيه 284 « و خداوند بر هر چيزى تواناست » . ( 2 ) . سوره اسراء ، آيه 84 « بگو : هركس بر حسب ساختار [ روانى و بدنى ] خود ، عمل مىكند ، و پروردگار شما به هركه راه‌يافته‌تر باشد داناتر است » . ( 3 ) . سوره يس ، آيه 9 « و [ ما ] فرار وى آنها سدى قرار داديم » . ( 4 ) . سوره بقره ، آيه 6 « چه بيمشان دهى ، چه بيمشان ندهى ، بر ايشان يكسان است » . ( 5 ) . سوره اسراء ، آيه 13 « و كارنامه هر انسانى را به گردن او بسته‌ايم » .