عبد الرحمن جامى
5
مرقع نى نامه جامى ( فارسى )
آثار كمتر كس از بزرگان ادب فارسى را مانند جامى اين موقعيّت و بخت و نصيبهء هنرى روى نموده كه بيشترينهء آنها به دست بزرگترين استادان خوشنويس و كتابگران هنرور كتابت و آراسته شود و در زمرهء آثار نفيس هنرى برآيد و به شمار رود . به نوشتهء امير علىشير نوائى در رسالهء خمسة المتحيّرين 9 ، كه سرگذشتنامهء جامى است به زبان تركى جغتايى ، در دربار هرات كاتبانى راتب و موظّف فقط براى كتابت آثار جامى گماشته شده بود و اين آثار پس از كتابت به نظر جامى مىرسيد . برخى از آن نسخهها كه جامى آنها را بازبينى كرده و ويراسته ، هم اكنون موجود است . 10 جامى نسبت به تأثير خطّ نكو در حسّآميزى و تجلّى لطف سخن و قبول خاطر خواننده ، اعتقاد بسيار داشته و دراينباره ، علاوه بر فحواى ابيات متعدّد كه در ديوان و ساير آثار او آمده ، در مقدمهء اشعّة اللمعات و پايان ليلى و مجنون ، به تفصيل و تأكيد بيشتر ، سخن داشته و در ضمن به بحثى دقيق در باب لزوم مقابلهء متن نونويس با نسخهء درستنوشته و اصيل پرداخته است . 11 روايات و اشعار غالبا طنزآميزى هم از جامى در نكوهش از كاتبانى كه بر اثر غفلت و سهو و حشو در كتابت باعث تغيير متن و تحريف كلام و انديشهء صاحب اثر مىگردند نقل شده ، از جمله : جدولآسا در اين صحيفهء راز * گرد هر صفحه صفحه گرديدم چون حدود خطايش از خط خوش * نافهآميز و مشكبو ديدم به دو انگشت گزلك و خامه * نافههاى خطا ازو چيدم 12 در آن زمان هرات تختگاه تيموريان مركز بزرگ هنر و ادب و مجمع هنرمندان بلندآوازه گشته بود و جامى كه پير عهد خويش و خاتم الشعراء دانسته مىشد از اين شهر شعر و هنر با استغناء و مناعتى عالمانه بر ملك ادب حكمگزارى و سلطنت معنوى داشت . علاوه بر تشخّص ذاتى جامى ، حشمت و جاه و مقام و نفوذ او در نزد فرمانروايان و اميران عصر ، كه به شعر و هنر علاقهاى صادقانه مىورزيدند ، از اسباب عمدهء قبول و رواج آثار او و مزيد شوكت و شهرت وى مىگشت . خوشنويسان به كتابت آثار او مباهات مىكردند . 13 شاهان و فرمانروايان بزرگ از سرزمينهاى دور و نزديك با او نوشت و خواند داشتند و آثار او را به رسم تحفه و تبرّك به يكديگر پيشكش و ارمغان مىنمودند 14 كه خود انگيزه و عاملى مهمّ در فراهم آوردن نسخههاى فاخر از آثار جامى بود . نامههاى بايزيد دوم سلطان عثمانى و شاهان و شاهزادگان و اميران وقت كه در طلب آثار جامى به او نوشتهاند و پاسخهاى جامى به دانان ، به نظم و نثر ، در كتابها و در مجموعههاى ترسّل و نامهنگارى به ويژه منشآت السلاطين فريدون بيك ( تدوين 982 ه ) ،