فلولا زفيري أغرقتنى أدمعي * و لو لا دموعي أحرقتنى زفرتي فىالجمله ، جمعى كه از باد نخوت و تعيّن ، سر تكبّر به عيّوق كشيده بودند و كلاه مفاخرت بر افلاك انداخته ، به يك صدمهء جنود هجران و وفود حرمان ، در خاك مذلّت و خوارى پست گشتند . و رياض جمعيّتى كه هواى بهار انبساط آثارش به فحواى « فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ » منوّر گردانيده بود ، به وزيدن سموم هموم « 1 » انقباض احوال ، مؤدّاى « فَأَصْبَحَ هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّياحُ » بر صحايف اوضاعش واضح و لايح گشت « 2 » . برآمد بادى از صحراى اندوه * فروباريد سيلى كوه تا كوه غبارى بر دميد از راهِ بيداد * شبيخون كرد بر نسرين و شمشاد سبب آن خرابى فأمّا دوحهء وجود اين شجرهء جمعيّت افنان هر چند به هبوب نكباى حرمان ، از لطائف ازهار صورى عارى ماند ، و ليكن از خباياى زواياى اكمام شهودش ، حقايق ثمار معنوى سر برزد « 3 » ؛ چه با وجود تراكم غواشى هيولانى و تكاثف ستائر مراتب امكانى ، لطائف معارف الهى امكان ندارد كه از نهال كمال انسانى ظاهر گردد « 4 » ؛ « و دون اجتناء النّحل ما جنت النّحل » . بلى ! بعد از آنكه جثّهء تعيّنات كونى او ، به تصادم اسقام ملام و غرام و تمادى امراض و اعراض [ 482 الف ] اعراض ، روى در انهماك و نزارى « 5 » نهد ، هرآينه بروز اين معنى از مكامن خفا صورت تواند بست و ظهور آن ميسّر گردد . حينئذ مرتبهء كمالش از قوّت طفوليّت به بلوغ فتوّت فعلى رسد و رتبهء جاهش از صفت قابلى غافلى « 6 » به سمت فاعلى عاشقى فايز گردد ؛ چنانچه زبان اين حال از آن مقال تعبير نموده كه « 7 » و قد برّح التّبريح بي و أبادني * و أبدى الضّنى منّي خفىّ حقيقتي

--> ( 1 ) . D : غموم ( 2 ) . D : + ش ؛ F , G و j : + بيت ؛ H : + شعر ( 3 ) . D : سر زد ( 4 ) . B : + ع ؛ D : + ص ؛ F : + مصراع ؛ G : + شعر ( 5 ) . D : ويرانى ( 6 ) . C , D و F : عاقلى ( 7 ) . F : + بيت ؛ G , H و J : + شعر