هماره مورد تهاجم سرسختانهء مخالفان واقع شده است . صائن الدين در آثار خود به صورتهاى گوناگون به اثبات اصل مزبور مىپردازد . يكى از جالبترين اين موارد ، رسالهء معنى عرفانى علم صرف است كه در آنجا « مصدر » را از باب اينكه اصل واحدى است كه در صور مختلف ماضى ، مضارع و . . . ظاهر مىشود ، تمثيلى گرفته است بر « هو » كه مصدر اسماء حق است و به صورتهاى متنوع هويدا مىگردد ، مثل « اول » ( كه طرف ازليت دارد و مطابق است با فعل ماضى ) و « آخر » ( كه طرف ابديّت دارد و مطابق است با فعل مضارع ) و « ظاهر » ( مطابق با فعل امر ) و « باطن » ( مطابق با فعل نهى ) : هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ . سپس نتيجه مىگيرد كه همان‌طور كه بسيارى صيغه‌ها كه از « مصدر » ظاهر شده ، در وحدت مصدر و يگانگى او اثر نكرده است ، در واحد حقيقى ( وجود حق ) نيز كثرت ظاهرى عالم ، مانع وحدت حقيقى نمىگردد . « 1 » صائن الدين در شرح نظم الدّر نيز به اين مفهوم وحدت در عين كثرت توجه كرده است ( بيت 531 ) . مورد ديگر براى تمثيل وحدت در عين كثرت ، رسالهء شرح حديث عماء است . در آنجا مىگويد همان گونه كه نفس انسانى ، جوهر واحدى است كه از باطن انسان بيرون مىآيد و صورت حروف مختلف و كلمات متنوع به خود مىگيرد ، « نفس رحمانى نيز بخارى لطيف است . كه مادهء وجود كائنات مىشود و همچنانچه كثرت اين حروف در وحدت اين مادهء بخارى خلل نمىآرد ، كثرت اين كائنات نيز در وحدت اصلى اين نفس رحمانى خلل نتواند آورد ؛ و ليكن ببايد دانست كه اين مرتبه را بخار گفتن ، جهت تمثيل و تصوير معنى است ، نه آنكه در حقيقت بخار است . » « 2 » صائن الدين به مفهوم توحيد حقيقى اهميت فراوانى قائل است و تلقى عرفا را از وحدت ، مطابق با معنى توحيد به عرف انبيا مىداند و بر اين نكته اصرار دارد كه اتحاد با حلول مشتبه نشود ؛ او مىگويد : « جمعى از بزرگان كه گفته‌اند توحيد حقيقى آن است كه جامع باشد ميان تنزيه و تشبيه ، همين قصد دارند و آنچه از حضرت امام جعفر صادق - عليه السلام - مروى است كه فرموده : « الفرق تعطيل و الجمع زندقة و الجمعيّة الاتحاديّة

--> ( 1 ) . چهارده رساله ، ص 279 - 281 . ( 2 ) . همان ، ص 286 .