صائن الدين على بن تركه
مقدمهء مصحح 63
شرح نظم الدر ( شرح قصيده تائيه ابن فارض ) ( فارسى )
اغلب اعترافاتى كه ذكر شد ، در رسالههايى است كه در فاصلهء زمانى 828 تا 831 هجرى نوشته شده است ؛ يعنى در هنگامى كه صائن الدين آماج حملات سياسى ، اجتماعى و دشمنايگى رقيبان بوده است . فساد دستگاه تيموريان و استبداد حاكم بر آن روزگار ، به علاوهء انحطاط فرهنگى ايرانيان ، كه از آثار حملات مغول و تيمور بود ، موجب مىشد كه عرصهء انديشهء آزاد ، رفته رفته تنگتر گردد . اين محدوديتها هنگامى اوج مىگرفت كه پاى مذهب هم به ميان مىآمد . تيموريان نومسلمان و سنى مذهب ، به دستيارى فرصت طلبان دربارى ، در دفاع از اسلام چنان شيوهاى در پيش داشتند كه مجال سخن و عقيدهاى غير از قلمرو تسنن باقى نمىماند . در چنان موقعيتى ، بسيار عادى مىنمود كه صائن الدين به خاطر آنچه پيش از اين در رسالاتش آمده بود ، مورد بازخواست قرار گيرد و به ناچار براى اجتناب از عواقب ناگوارى كه انتظارش را مىكشيد ، تظاهر به همان مذهبى كند كه مورد پسند شاهرخ بود و مايهء رهايى وى مىشد . به همين دليل ، رسالههايى كه در آن ايام خطاب به دولتيان نوشته است ، متكلّفانه نشان از اعلام مواضع عقيدتى و پيروى از مذهب سنت و جماعت مىدهد . اما رسالاتى كه پيش از گرفتارى نوشته شده است و يا مخاطبانش طالبان علم هستند ، نه اميران و وابستگان دربار ، رنگ ديگرى دارد . از همين رو مىتوان اعتقاد قلبى صائن الدين را در آنها جستجو كرد . در اين رسائل ، گرايشهاى بسيارى به تشيع ديده مىشود . سادهترين جلوهء تمايل به تشيع كه در سراسر نوشتههاى صائن الدين فراوان ديده مىشود ، ذكر صلوات بر پيامبر ، طبق عرف شيعه است . در هشتاد و چهار مورد از صلوات كه در رسالههاى شرح نظم الدر ، انزاليه ، اربعينيه ، نقطه و چهارده رسالهء فارسى آمده ، فقط در سه مورد ، اصحاب هم ذكر شده است ؛ در حالى كه سى و چهار مورد همراه با ذكر آل رسول است كه بعضا با عباراتى تكريمآميز هم توأم شده است ، مثل « . . . و الصلاة عليه و على آله هداة شوارع اليقين و