أحببته ( ص 21 ) : بنگريد به : « لا يزال العبد يتقرّب إليّ بالنّوافل . . . » . الإحسان أن تعبد اللّه كأنّك تراه ( ص 252 ) : عمر و ابو هريرة نقل كرده‌اند كه روزى پيامبر ( ص ) در جمع اصحاب نشسته بود ؛ جبرئيل در قالب مردى ناشناس آمد و زانو به زانوى پيامبر نشسته از وى سؤالاتى دربارهء چيستى اسلام ، ايمان ، احسان و قيامت پرسيد تا در ضمن گفتگو ، مسائل دينى را به اصحاب بياموزد . پيامبر در بخشى از اين حديث مفصل ، راجع به احسان فرمود : « الإحسان أن تعبد اللّه كأنّك تراه فإن لم تكن تراه فإنّه يراك » ( الصحيح ، البخاري ، ج 1 ، « كتاب الإيمان ، باب سؤال جبريل النبيّ ( ص ) عن الإيمان و الإسلام و الإحسان و علم الساعة » ؛ الصحيح ، مسلم ، ج 1 ، ص 37 ، « كتاب الإيمان ، باب بيان الإيمان و الإسلام و الإحسان » ؛ المسند ، ابن حنبل ، ج 1 ، ص 27 ؛ السّنن ، ابن ماجة ، ج 1 ، ص 24 - 25 ، « باب 9 » ) . حديث مورد بحث در منابع موجود اندك اختلافى در روايت دارد ؛ چنان كه احمد بن حنبل به جاى « أن تعبد اللّه » ، « أن تعمل للّه » آورده است ( بنگريد به : المسند ، همان‌جا ) . منابع شيعى هم بدون اشاره به شأن صدور حديث و سلسلهء راويان سنّى ، حديث را در ساختار ديگرى به كار برده‌اند ؛ مرحوم مجلسى در توضيح مراتب ايمان و اينكه احسان مرتبه‌اى بالاتر از ايمان است ، بخش مورد نظر ما را بدون اشاره به سند آن آورده است ( بحار الأنوار ، ج 69 ، ص 203 ) و امام جعفر صادق ( ع ) خطاب به اسحاق بن عمّار فرموده است : « يا إسحاق خف اللّه كأنّك تراه و إن كنت لا تراه فإنّه يراك . . . » ( الأصول من الكافي ، ج 2 ، ص 68 ) ، و ابو بصير از امام صادق ( ع ) روايت كرده كه فرمود : « إذا أقمت في الصّلاة فاعلم أنّك بين يدى اللّه فإن كنت لا تراه فاعلم أنّه يراك . . . » ( تهذيب الأحكام ، ج 2 ، ص 325 ) . مضمون حديث را از ابو درداء نيز نقل كرده‌اند كه گفته است : « اعبدوا اللّه كأنّكم ترونه » ( حلية الأولياء ، ج 1 ، ص 212 ) . ابو درداء اين مضمون را به شكل ديگرى هم روايت كرده است كه البته سند آن به سبب انقطاع ، محل گفتگوست : « أعبد اللّه و لا تشرك به شيئا و اعمل كأنّك تراه و اعدد نفسك في الموتى و اتّق دعوة المظلوم » ( بنگريد به : اللمع ، ص 565 « تعليقات » ) . به نظر مىرسد بخش مورد نظر ما در اين بحث ، از شدت شهرت ، حكم ضرب المثل را در فرهنگ روايى پيدا كرده است كه به مناسبتهاى مختلف آن را به كار برده‌اند . أصبت فالزم ( ص 119 ) : طبرانى در حديث حارث بن مالك انصارى مىنويسد كه روزى حارث بر رسول خدا ( ص ) گذشت . حضرت از وى پرسيد : « كيف أصبحت ؟ » : « چگونه صبح كردى ؟ » پاسخ داد : « أصبحت مؤمنا حقّا » : « در حالى كه مؤمن واقعى و راست بودم » ؛ فرمود : « انظر ما تقول ، إنّ لكلّ حقّ حقيقة فما حقيقة إيمانك ؟ » : « بنگر كه چه مىگويى ، هر واقعيت و راستى نشانه‌اى دارد ؛ نشان راستى ايمان تو چيست ؟ » پاسخ داد : « قد عزفت نفسي عن الدّنيا ، و أسهرت لذلك ليلي و أطمأنّ نهاري ، و كأنّي انظر إلى عرش ربّي بارزا ، و كأنّي إلى أهل الجنّة يتزاورون فيها و كأنّي انظر إلى أهل النّار يتضاغون فيها » : « وابستگى خود را