بسم اللّه الرحمن الرحيم و به نستعين « 1 » سئل رسول اللّه - صلى « 2 » اللّه عليه و سلم - : اين كان ربنا قبل ان يخلق الخلق ؟ فقال - صلى اللّه عليه و سلم - : فى عماء ما فوقه هواء و ما تحته هواء . ظاهر اين حديث آن است كه سؤال از حضرت رسالت كردند كه پروردگار ما كجا بود پيشتر از آنكه خلق را بيافريند ؟ فرمود كه در ابر تنك بود كه نه بالاى آن هوا باشد و نه در زير آن . فحواى لفظ و ترجمهء پارسيش اين است و ليكن تحقيق معنى آن : اولا در سؤال اشكالى ظاهر هست كه اين سؤال از مكان مىباشد و او - تعالى - منزه از مكان است و بيانش آن است كه چون از فحواى فرمودهء : وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ و فرمودهء : أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ . چنين معلوم مىشود كه محل ظهور حق بر مدارك بشرى همين مخلوقات است . پس آنگاه كه مخلوقات نيافريده باشد مظهر وجود او چگونه تواند بود . پس سؤال از علو مكانت و مرتبت حق باشد ، نه از مكان . و همچنين در جواب نيز اشكالى هست كه ابر تنك از مخلوقات است و سايل پيشتر از آفريدن سؤال كرده ، و بيان آن موقوف مقدمه‌اى است كه پيشترك معلوم شده باشد ، چه از فحواى فرمودهء : « من عرف نفسه فقد عرف ربه » معلوم مىشود كه معرفت مراتب نفس سبب قرب و نزديكى مىشود به سوى معرفت رب و مدارج نفس در لطافت و كثافت بسيار است ، آنچه الطف است اعلى باشد از روى مكانت و رتبت

--> ( 1 ) - اين رساله در نسخه م 2 با اين عبارت شروع مىشود : در معنى حديثى نوشته‌اند . تنزل به مقام سائل كرده . ( 2 ) - م 2 : صلعم ( نشان صلوات است ) .