« و اين دولت در ابتدا بتكلف حاصل مىشود ، و در انتها بىتكلف . و درين طريقه نصيب مبتديان است و در طرق ديگر نصيب منتهيان . چه اين دولت در سير انفسى دست مىدهد كه ابتداى اين طريق از آن است . و سير آفاقى در ضمن آن طى مىشود . بخلاف ديگر سلاسل كه ابتدا به سير آفاقى كنند و انتها به سير انفسى » « 1 » . 5 . ياد كرد . ياد كرد بمعنى ذكر است . و ذكر در طرائق مختلف تصوف مهم‌ترين اعمال است . و غرض از آن حصول ملكهء جمعيت است . ذكر بر دو نوع است : لسانى و قلبى . ذكر لسانى بلفظ است ، و مركب است از اصوات و حروف ، و ذاكر فقط در برخى اوقات مىتواند بدان پردازد . ولى ذكر قلبى بملاحظهء مسماى لفظ است مجرد از حرف و صوت ، و در همه وقت مىتواند تحقق يابد . در بعضى طرائق صوفيه ، ذكر جهر ( لسانى ) رسم است ، و در بعض ديگر ذكر قلبى . در طريقهء نقشبندى ذكر جهر نيست . ذكر ، ذكر قلبى است . و نقشبنديان در اثبات افضليت ذكر قلبى ، ادلهء چندى از كتاب و سنت آورده‌اند . در طريقهء خواجگان از زمان عبد الخالق غجدوانى ، ذكر خفيه رسم شد . ولى پس از عبد الخالق - از عهد خواجه محمود انجير فغنوى - ذكر جهر نيز شايع گشت « 2 » . و صوفيان خواجگانى تا زمان بهاء الدين نقشبند ذكر جهر هم مىگفتند . بهاء الدين اين روش را نسخ كرد ، و ذكر را ذكر خفيه دانست . و تا امروز نقشبنديان همچنان معتقد به ذكر قلبىاند ، و ذكر جهر را منكرند . ذكر قلبى در نزد نقشبنديان دو گونه است : ذكر به اسم ذات ، و ذكر به نفى و اثبات . اسم ذات همان اسم جلالهء « اللّه » است ، و نفى و اثبات كلمهء « لا اللّه الا اللّه » است . طريقه و كيفيت ذكر و تلقين آن ، آداب و شرائط خاصى دارد كه بيانش در اين مختصر نمىگنجد . در كتب نقشبنديه ابواب مفصل در باب ذكر هست ، و حتى رسالاتى مفرد دربارهء آن نوشته شده است . و براى اطلاع بيشتر مىتوان بدانها رجوع كرد « 3 » .

--> ( 1 ) - مناهج السير / 35 . ( 2 ) - رشحات / 33 ، 35 . ( 3 ) - اصول نقشبنديه ورق a 64 - b 68 ، رسالهء خواجه حسن عطار ورق b 34 - a 35 .