و قبض و بسط « 1 » شبيه بود به خوف و رجا ليكن ( ب ) « 2 » خوف و رجا عوام و خواص « 3 » را باشد « 4 » امّا قبض و بسط جز خواص ( آ : برگ 38 الف ) را نبود . و حقيقت ( ت ) قبض ورود قبض جلالى « 5 » باشد به سبب تقصيرى كه از سالك در وجود « 6 » آمده بود . « تا ديباله ( ل ) « 7 » و البسط على عكسه تكريما له « 8 » » و هيبت و أنس « 9 » شبيه قبض و بسط بود و ليكن هيبت اشدّ العتابست از قبض و انس اعظم التكريم است از بسط .

--> ( 1 ) القبض و البسط : قبض و بسط دو حالت‌اند از احوالى كى تكلف بنده از آن ساقط است چنانك آمدنش به كسى نباشد و رفتن به جهدى نه . . . قبض عبارتى بود از قبض قلوب اندر حالت حجاب و بسط عبارتى است از بسط قلوب اندر حالت كشف . . . و قبض اندر روزگار عارفان چون خوف باشد اندر روزگار مريدان و بسط اندر روزگاران عارفان چون رجا باشد اندر روزگاران مريدان ( كشف المحجوب ، ص 488 ) چون قبض و بسط از جمله احوالند مبتديان را از آن نصيبى نباشد . . . مخصوص بود به متوسطان و مبتديان را بجاى قبض و بسط خوف و رجا و همچنان‌كه منتهيان را بجاى آن فنا و بقا بود . محمود كاشانى ، مصباح الهداية ، ص 337 . و براى تفصيل رك به : قشيرى ، الرسالة القشيرية ، ص 33 . منازل السائرين ، ص 332 به بعد . ابن عربى ، الفتوحات المكية ، ج 2 ، ص 509 به بعد . آملى ، نفايس الفنون فى عرائس العيون ، برگ 156 ب . رسالهء التعريفات ، ص 73 . محمّد على تهانوى ، كتاب كشاف اصطلاحات الفنون ، ج 2 ، ص 1198 . ( 2 ) ب : 35 الف . ( 3 ) ب ، ن : عوام . ( 4 ) ل : بود . ( 5 ) آ ، ل : قبض حالى ، ت : برگ 31 ب . ( 6 ) آ ، ب ، گ : « در وجود » ندارد . ( 7 ) ل : برگ 27 الف . ( 8 ) گ : ندارد . ( 9 ) الانس و الهيبة چون حق تعالى به دل بنده تجلّى كند به شاهد جلال نصيب وى اندر آن هيبت بود و باز چون به دل بنده تجلّى كند به شاهد جمال نصيب وى اندر آن انس باشد ، گروهى از مشايخ گفته‌اند كه هيبت درجه عارفان است و انس درجهء مريدان . . . و باز گروهى گفتند كه هيبت قرينه عذاب و فراق و عقوبت بود و انس نتيجه وصل و رحمت باشد . . . و من كه على بن عثمان الجلّابىام مىگويم كه هر دو گروه اندرين مصيب‌اند . . . آنانك اهل فنا بودند هيبت را مقدم گفتند و آنانك ارباب بقا بودند ، انس را تفضيل نهادند . هجويرى ، كشف المحجوب ، ص 490 به بعد . و براى تفصيل رك به : قشيرى ، الرسالة القشيريه ، ص 33 . غزالى ، احياء علوم الدين ، ج 4 ، ص 190 . ابن عربى ، الفتوحات المكية ، ج 2 ، ص 540 . فوائح الجمال ، ص 43 . محمّد على تهانوى ، كتاب كشاف اصطلاحات الفنون ، ج 1 ، ص 75 .