و بعضى را تجلّى صفات « 1 » و بعضى را تجلّى افعال و هر طايفه‌اى را از اين طوايف ذوق « 2 »

--> - خاص رسول اللّه صلّى اللّه عليه و سلّم را بخشيدند و بقول على جرجانى لا يحصل ذلك الّا به واسطة الاسماء و الصفات . و قسم دوم از تجليات تجلّى صفات و علامت آن اگر ذات قديم به صفات جلال تجلّى كند از عظمت و قدرت و كبريا و جبروت و خشوع و خضوع بود و گر به صفات جمال تجلّى كند از رافت و رحمت و كرامت و سرور و انس بود و معنى اين نه آنست كه ذات ازلى تقدس و تعالى به تبديل و تحويل موصوف بود تا وقتى به صفات جلال متجلّى شود و وقتى به صفات جمال و ليكن بر مقتضاى مشيت و اختلاف استعدادات گاهى صفت جلال ظاهر بود و گاهى برعكس . محمود بن محمّد الآملى ( نفايس الفنون فى عرائس العيون برگ 167 الف ) نوشته است تجلّى صفات دو نوع است تجلّى صفات جمال و تجلّى صفات جلال و تجلّى صفات جلال هم بر دو نوع است . صفات ذاتى و صفات فعلى و صفات ذاتى باز بر دو نوع است . . . صفات نفسى و صفات معنوى . . . ( برگ 168 ب ) . . . و صفات جمال هم بر دو نوع است صفات ذات و صفات فعلى . و قسم سوم : تجلّى افعال است و علامت آن قطع‌نظر از افعال خلق و اسقاط اضافات خير و شر و نفع و ضرر بديشان و استوار مدح و ذم و قبول ردّ خلق چند مشاهده مجرد فعل الهى خلق را از اضافات افعال به خود معزول گرداند و اوّل تجلّى كه افعال آثار صفات‌اند و صفات مندرج در تحت ذات . خواجه عبد اللّه انصارى در واردات ص 134 فرموده تجلّى برقى است كه چون تابان گردد عاشق از تابش ناتوان گردد . . . تجلّى ناگاه آيد امّا بر دل آگاه آيد . . . هركه را خبر پيش تجلّى را در وى اثر بيش . . . تجلّى صفات عاشق را پست كند و تجلّى ذات عاشق را مست كند ، تجلّى صفات وى را نيست كند و تجلّى ذات وى را هست كند . و شهاب الدّين سهروردى گفته ( عوارف المعارف در ضمن احياء علوم الدّين ، ج 2 ، ص 175 ) و التجلّى بطريق الافعال رتبه من القرب و منه يترقى الى التجلى بطريق الصفات و من ذلك يترقى الى التجلّى الذات و الاشارة فى هذه التجليات الى رتب فى اليقين و مقامات فى التوحيد شىء فوق شىء و شىء اصفى من شىء . فالتجلّى بطريق الافعال يحدث صفو الرضا و التسليم و التجلى بطريق الصفات يكسب الهيبة و الانس و التجلّى بالذات يكسب الفناء و البقاء و قد ( 176 ) يسمى ترك الاختيار و الوقوف مع فعل اللّه . و ابن عربى گفته ( الفتوحات المكية ، ج 1 ، ص 166 ) . و التجلّى اشرف الطرق الى التحصيل العلوم و هى علوم الاذواق و نيز رك به : محمّد على تهانوى : كتاب كشاف اصطلاحات الفنون ، ج 1 ، ص 268 . ( 1 ) در ب : ندارد . ( 2 ) ذوق : ذوق عبارت است از يافتن ثمرات تجلّى و نتايج كشف و اوّل واردات ذوق باشد و بعد از ذوق شرب باشد ( نفايس الفنون فى عرائس العيون ) ( برگ 158 الف ) و على هجويرى مىگويد : ذوق مانند شرب باشد امّا شرب جز اندر راحات مستعمل نيست و ذوق مر رنج و راحات را نيكو آيد ( كشف المحجوب ، ص 508 ) و عبد الرزّاق كاشى ( اصطلاحات الصوفية ، ص 162 ) ذوق را اوّل درجات شهود نوشته و -