نيست ، او در عين خسران است و محض نقصان ؛ فما ربحت تجارتهم بيان آن است . چرا كه : چون رأس المال از دست رفت ، سود به چه حاصل كند ؟ كه به استعداد و آلات توان چيزى حاصل كردن . و شايد كه مراد از « فزال عنهم ما كان في ايديهم » استعداد باشد و ادراك ؛ كه ايشان پندارند كه : ملك ايشان است . و ندانستند كه : مستعار است ؛ و دادهء حقّ است ؛ و العارية مردودة . و شايد كه مراد از آن « علم باشد به آنكه في نفس الأمر است » ؛ كه ايشان پنداشتند كه : حقايق على ما هى عليه ، دريافتند به عقول ضعيفه و نظر فكريهء خويش ؛ و همان است كه ايشان دانستند و بس ؛ و ندانستند كه آن خيال بود ؛ و از ايشان زائل شد ؛ و علم حقيقت از ايشان فوت شد . و هو فى المحمديّين : « و انفقوا ممّا جعلكم مستخلفين فيه » ، و فى نوح « أَلَّا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِي وَكِيلًا » « 115 » فأثبت الملك لهم و الوكالة للّه فيه ، فهم مستخلفون فيهم « 116 » . فالملك للّه و هو وكيلهم ، فالملك لهم و ذلك ملك الاستخلاف . قوله : و هو [ در و هو في المحمّديّين ] عايد است به « ما كانوا يتخيّلون » يا به « ما كانوا في أيديهم » . بتقدير اوّل - يعنى : ما تخيّلوا انّه ملك لهم ثابت في المحمّديين من قوله - تعالى - في حقّهم : وَ أَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ ، « 117 » و الملك يكون للمستخلف لا للمستخلف . و بتقدير دوّم - يعنى ، ما كان في ايديهم من الملك هو ملك للّه ، كما جاء في

--> ( 115 ) - ق ( س 17 - 2 ) الا تتخذوا . ( 116 ) - ن : للّه فيهم فهم مستخلفون فيه ( عف ) فهم فيه مستخلفون فيهم ( ش ) . ( 117 ) - ق ( س 57 - 7 ) و انفقوا - در قرآن چنين است . مستخلفين فيه .