در آن ، و هر ظهورى و تجلّيى دلالت كند بر مرتبهء معيّنهء الهيّه ، و حقيقتى خاصّهء حقّيّه . همچنان‌كه : نمايش آيات در انفس . ظهور حق - تعالى - و تجليّات او است بحسب مراتب انفس . و چون نفس انسانيّه مشتمل است به ما في العالم الكبير موجودا مفصّلا ، و ادراك آن ما اشتمل عليه بطريق سهولة مىتواند كرد ، مقصود بالاراءة همانا او شد و بس ؛ اوّلا : بديدن ما في الآفاق ؛ تا به اين عبارت اشارت فرمود كه : سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ . و ثانيا : بديدن آيات در اعيان خويش ؛ كه و في انفسهم ؛ تا روشن گردد بر نظر بينندگان در آن هر دو - يعنى آفاق و انفس - كه : آنچه ظاهر شد در اين هر دو مظهر حقّ است متجلّى شده بر ايشان . و اين رحمتى است از حق - تعالى - بر اعيان عالم ؛ و بر انفس نسل « 43 » آدم ؛ كه : اوّلا : به وجود خود ، ايشان را موجود گردانيد . و بعد از آن اظهار فرمود ايشان را آيات خويش ؛ تا بنگرند در وى به انوار وى ؛ و ببينند كمال قدرت و آثار وى . و اگر سائلى گويد كه : شيخ در اين عبارت تذكير ضمير در دو موضع كرده كه جاى تأنيث بود : يكى در « و هو ما خرج » ، و آن عايد است به « آفاق » . و يكى در « و هو عينك » ، كه عايد به انفس [ است ] . جواب گوييم كه : در اوّل تغليبا للخبر ؛ كه آن ماء موصوله است در ما خرج ؛ يعنى : الّذى خرج مذكّر گردانيد . و دوم باعتبار فرد فرد از انفس ؛ كه معنى و مفهوم مرجوع اليه ضمير است ؛ و بايد دانست كه مرجوع اليه ضمير در « انه » الحق تعالى است ؛ و تقدير كلام اين است كه : حتّى يتبيّن لهم انّ اللّه هو الحق الثابت في الآفاق و في الأنفس ؛ و اگر چه سياق كلام دلالت مىكند بر آنكه : مرجوع اليه ضمير « عين » است . و تذكير ضمير

--> ( 43 ) - ن : عالم و نفس نسل ( ت ) .