خارج ، تو چرا گفتى كه : آن صورت استعداد تو به تو مىنمود ، چيزى كه در عين ثابتهء تو بود ؟ جوابش بطريق صواب بگوى كه : آنچه تو ديدى در خارج ، راست ديدى ؛ و آنچه من نيز مىگويم ، راست مىگويم . و چون بدانى كه : انسان مشتمل است بر هر چه در عالم كبير است ، ترا معلوم گردد كه : در خود ديده‌اى ؛ نه در خارج . و شيخ - قدّس سرّه - از اين سبب اين مثال فرمود : كالصورة الظاهرة منه فى مقابلة الجسم الصّقيل ليس غيره ، إلّا أنّ المحلّ و الحضرة « 177 » التى راى فيها صورة نفسه يلقى إليه تتقلّب « 178 » من وجه لحقيقة « 179 » تلك الحضرة ، كما يظهر الكبير فى المرآة الصغيرة صغيرا ، و فى المستطيلة « 180 » مستطيلا ، و المتحرّكة متحرّكا . با [ در بتقلب ] بمعنى « مع » است . و لام [ در لحقيقة ] از براى تعليل است . يعنى : لأجل اقتضاء تلك الحضرة ذلك التّقلب . « و المتحركة » عطف است بر غير . يعنى : يظهر غير المتحركة متحركا . يعنى : آنچه گفتيم كه آن صورت ، نمايندهء عين او است ؛ نه غير او ؛ آن به مثل همچنين دان كه : آينه را برابر صورتى داشتى ، آنچه در آينه مىنمايد ، غير آن صورت نيست ؛ بلكه عين آن است . امّا اين قدر هست كه آن محلّ منظور فيه كه جسم صقيل است ، تا چگونه افتاده باشد ؟ چنان كه او را است استعداد نمايندگى ، و حضرت او تقاضاى آن مىكند ، آن‌چنان نمايد بيننده را ؛ چنان كه نفس بيننده ، متقلّب و واژگونه نمايد ، از وجهى ديگر ، جز او نباشد .

--> ( 177 ) - ن : المحل أو الحضرة ( عف ) . ( 178 ) - ن : اليه ينقلب ( ش ) / تنقلب ( عف ) . ( 179 ) - ن : وجه بحقيقة ( عف ) . ( 180 ) - ن : صغيرا أو المستطيلة ( عف ) .