و آن حاجتى كه در برآمدن آن تأخير است ، يا دنيوى باشد ، يا اخروى اگر دنيوى است ؛ هرآينه آن خواهنده از دنيا نرود ، تا آن مراد وى ، به وى رسد « 50 » هر چند در آن تأخير باشد . و اگر اخروى است : از مغفرت و درجات و جنّات و انوار و معارف و حقايق ، پس آنچه حصول آن در حيات دنيويّه ممكن بود ، خود در دنيا به آن عطيّه مشرّف گردد ، به وقت معيّن مقدّر . و اگر اخروى محض است ، در آخرت به آن برسد . پس حاصل كلام ، اين باشد كه : در اجابت دعا كه آن لبيك من اللّه است تأخير نيست . و اين فرق دانستنى است كه : اجابت ديگر است ؛ و حاصل شدن مطلوب ، ديگر . و تحقيق اين معنى از اين حديث بايد كرد كه : رسول - صلعم - فرموده است كه : « چون بندهء خواهنده ، دست به دعا بردارد ؛ و زبان به طلب بگشايد ؛ و در دعا گويد : « يا ربّ . » ، حق - عزّ و علا - بىتأخيرى مىفرمايد كه : « لبيك يا عبدى » . و معنى « لبّيك از حق » ، اجابت كردن است ؛ و دادن عطاء . ليكن ظاهر شدن آن ، موقوف وقت است ، و زمان ظهور ؛ و تا حق - جلّ جلاله - را خواست آن نبوده باشد كه چيزى به بنده دهد ، در دل وى داعيهء طلب آن پيدا نكند . و اين جمله كه گفته شد ، مفهوم اين لفظ است كه : شيخ - قدّس سره - فرموده : « لا الإجابة الّتى هى لبّيك من اللّه فافهم » . و نصّ « أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ » « 51 » عبارت از « لبّيك من اللّه » . و شايد كه چنين گوييم كه : اجابت « 52 » دو نوع است :

--> ( 50 ) - ن : به وى نرسد ( ش ) . ( 51 ) - ق ( س 2 - 186 ) أجيب . ( 52 ) - ن : كه اشارت دو نوع ( ت ) .